HuquqTech
Mamlakatimizda atrof muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, sanitariya va ekologik holatni yaxshilashni taʼminlash sohasida izchil ishlar olib borilmoqda.
Shu bilan birga, bu borada oʻtkazilgan tahlil natijalari atrof muhitni muhofaza qilish sohasida davlat funksiyalarini amalga oshirishda kompleks yondashuv va strategik rejalashtirishning mavjud emasligi, shuningdek, qoʻyilgan vazifalarni samarali bajarish uchun tabiatni muhofaza qilish organining vakolatlari yetarli emasligidan dalolat beradi.
Atrof muhitni muhofaza qilish sohasida davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlarini belgilash, tabiatni muhofaza qilish sohasidagi qonun hujjatlari buzilishlari profilaktikasi, ularni aniqlash va oldini olishning samarali mexanizmlarini joriy etish, respublika aholi punktlarining sanitariya va ekologik holati uchun davlat organlari, xoʻjalik yurituvchi subyektlar rahbarlari va fuqarolarning shaxsiy javobgarligini kuchaytirish, shuningdek, 2030-yilgacha boʻlgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi Milliy maqsad va vazifalarga erishishni taʼminlash maqsadida:
1. Quyidagilar:
a) 2030-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasi (keyingi oʻrinlarda — Konsepsiya) 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin va unda quyidagi chora-tadbirlar nazarda tutilsin:
atrof muhit obyektlarini (atmosfera havosi, suv, yer, tuproq, yer qaʼri, bioxilma-xillik, qoʻriqlanadigan tabiiy hududlar) antropogen taʼsir hamda boshqa salbiy taʼsir qiluvchi omillardan saqlash va sifatini taʼminlash;
ekologik jihatdan eng kam xavf tugʻdiruvchi materiallardan, mahsulotlardan, ishlab chiqarish obyektlari va boshqa obyektlardan ustuvor darajada foydalanish;
qoʻriqlanadigan tabiiy hududlarni kengaytirish;
zaharli kimyoviy va radioaktiv moddalardan ekologik xavfsiz foydalanishni taʼminlash;
chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirishning ekologik xavfsiz tizimini takomillashtirish;
aholining ekologik madaniyatini shakllantirish, atrof muhitni muhofaza qilish sohasida davlat organlari faoliyatining shaffoflik darajasini oshirish va fuqarolik jamiyatining rolini kuchaytirish;
b) 2030-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasini 2019 — 2021-yillarda amalga oshirish boʻyicha “yoʻl xaritasi” (keyingi oʻrinlarda — “Yoʻl xaritasi”) 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
Belgilab qoʻyilsinki, Konsepsiya erishilgan natijalar, maqsadli koʻrsatkichlar va atrof muhitni muhofaza qilish boʻyicha tegishli davrga moʻljallangan asosiy yoʻnalishlardan kelib chiqqan holda, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan uch yil muddatga alohida-alohida tasdiqlanadigan “yoʻl xaritalari” asosida bosqichma-bosqich amalga oshiriladi.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi (keyingi oʻrinlarda — Davlat ekologiya qoʻmitasi):
2021-yil 1-dekabrgacha boʻlgan muddatda “Yoʻl xaritasi”ni amalga oshirish yakunlarini puxta oʻrganish asosida keyingi davrga moʻljallangan “Yoʻl xaritasi” loyihasining ishlab chiqilishi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga tasdiqlash uchun kiritilishini taʼminlasin;
“yoʻl xaritalari” amalga oshirilishi boʻyicha taʼsirchan monitoring yuritsin.
3. Quyidagilar:
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining birinchi oʻrinbosari — transport vaziri A.J. Ramatov zimmasiga — Konsepsiya va “Yoʻl xaritasi”ni amalga oshirish doirasida masʼul vazirlik va idoralar faoliyatini samarali tashkil etish va muvofiqlashtirish yuzasidan;
Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi raisi B.T. Qoʻchqorov zimmasiga — Konsepsiyaning maqsadli koʻrsatkichlariga erishish yuzasidan shaxsiy masʼuliyat yuklansin.
4. Davlat ekologiya qoʻmitasi, Oʻzbekiston Ekologik partiyasi va jamoatchilikning davlat oʻrmon fondiga kirmaydigan daraxtlar va butalar qimmatbaho navlarining kesilishiga moratoriy (keyingi oʻrinlarda — moratoriy) joriy etish toʻgʻrisidagi taklifi maʼqullansin.
Belgilansinki:
a) moratoriy 2019-yil 1-noyabrdan 2020-yil 31-dekabrgacha amal qiladi;
b) moratoriy amal qilish davrida vakolatli davlat organlariga davlat oʻrmon fondiga kirmaydigan daraxtlar va butalar qimmatbaho navlarining kesilishiga ruxsatnoma berish man etiladi, ushbu bandda belgilangan holatlar bundan mustasno;
v) moratoriy:
tabiiy omillar yoki zararkunandalar, oʻsimliklar kasalliklari taʼsirida zararlangan, qurib borayotgan yoki qurib qolgan, shuningdek, fuqarolarning hayoti va sogʻligʻiga, yuridik va jismoniy shaxslarning mol-mulkiga xavf tugʻdiruvchi daraxtlar va butalarni sanitar kesish va qirqishga;
yogʻoch va mevalar olish uchun oʻstirilayotgan daraxtlar hamda butalarni (terak va tez oʻsuvchi boshqa navlar, tut plantatsiyalari, mevali daraxtlar va butalar) kesishga;
plantatsiyalarda oʻstirilayotgan va/yoki yuridik va jismoniy shaxslarning mulki hisoblangan daraxtlar hamda butalarni kesishga joriy etilmaydi.
Vazirlik va idoralar, shuningdek, xoʻjalik boshqaruvi va mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari obyektlarni qurish va qurishni loyihalashtirish uchun yer maydonlarini tanlash va ajratish bosqichida, shuningdek, muhandislik-kommunikatsiya infratuzilmasini (elektr, gaz va suv taʼminoti, kanalizatsiya, temir yoʻl hamda avtomobil yoʻllari va boshqalar) barpo etishda, shu jumladan daraxtlar va butalarni koʻchirib oʻtkazish amaliyotini qoʻllash orqali ularning saqlab qolinishini qatʼiy taʼminlasin.
5. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi daraxtlar va butalarni himoya qilish tizimini tubdan takomillashtirish boʻyicha, shu jumladan daraxtlar va butalarni noqonuniy kesish, ularga zarar yetkazish yoki yoʻq qilish uchun javobgarlikni kuchaytirishni nazarda tutuvchi kompleks tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlarni ikki hafta muddatda tasdiqlasin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oʻrmon xoʻjaligi davlat qoʻmitasi Davlat ekologiya qoʻmitasi va “Hunarmand” uyushmasi bilan birgalikda xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy sanʼat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi hunarmandlarni yogʻoch, shu jumladan daraxtlarning qimmatbaho navlaridan olingan yogʻoch bilan taʼminlash boʻyicha bir oy muddatda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga taklif kiritsin.
Davlat ekologiya qoʻmitasi 2020-yil 1-noyabrgacha boʻlgan muddatda daraxtlar va butalarni muhofaza qilish boʻyicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar samaradorligidan kelib chiqqan holda, moratoriyning amal qilishini uzaytirish maqsadga muvofiqligi yuzasidan taklif kiritsin.
6. Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi bilan birgalikda hamda nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini jalb etgan holda, ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish, obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish boʻyicha fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari komissiyalari tomonidan yashil dov-daraxtlarni sanitar qirqish va kesishda, shuningdek, ularni qayta ishlash va chiqindilarini utilizatsiya qilish, shu jumladan yogʻochlardan tijorat maqsadida foydalanishda ekologiya talablariga rioya etilishi yuzasidan nazorat amalga oshirilishini taʼminlasin.
(6-band Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 17-yanvardagi PF-14-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 20.01.2024-y., 06/24/14/0052-son)
7. Quyidagilar:
Oʻzbekiston yoshlar ittifoqining Oʻzbekiston Ekologik partiyasi bilan birgalikda yoshlarda atrof muhitga nisbatan ehtiyotkorona munosabatda boʻlishni shakllantirish, tabiatni saqlash, havo, suv va tuproq ifloslanishiga, oʻsimlik va hayvonot dunyosiga ziyon yetkazilishiga yoʻl qoʻymaslikka qaratilgan ekologik aksiyalarni tashkil etish;
“Ijtimoiy fikr” jamoatchilik fikrini oʻrganish respublika markazining atrof muhitni muhofaza qilishning dolzarb masalalari boʻyicha jamoatchilik fikrini oʻrganish yuzasidan yiliga kamida bir marta ijtimoiy tadqiqotlar oʻtkazish toʻgʻrisidagi takliflari maʼqullansin.
8. 2019-yil 1-noyabrdan boshlab shunday tartib oʻrnatilsinki, unga muvofiq:
Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri, viloyatlar hamda Toshkent shahar ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi boshqarmalarining boshliqlari har yili hududda atrof muhitni muhofaza qilishning holati toʻgʻrisida tegishli ravishda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesiga, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar kengashlariga hisobot taqdim etadi;
(8-bandning ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 17-yanvardagi PF-14-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 20.01.2024-y., 06/24/14/0052-son)
tuman (shahar) ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi boʻlimlarining boshliqlari har yili tumanda (shaharda) atrof muhitni muhofaza qilishning holati toʻgʻrisida tegishli ravishda xalq deputatlari tuman (shahar) kengashlariga hisobot taqdim etadi.
(8-bandning uchinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 17-yanvardagi PF-14-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 20.01.2024-y., 06/24/14/0052-son)
9. 2019-yil 1-noyabrdan boshlab shunday tartib oʻrnatilsinki, unga muvofiq Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining Davlat ekologik nazorat inspeksiyasi davlat inspektorlari quyidagi holatlar aniqlanganda tezkor nazorat tadbirlarini nazorat organlari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi vakolatli organ bilan oldindan kelishmasdan, oʻtkazilgan tekshiruv haqida Tekshiruvlarni elektron roʻyxatga olish yagona tizimida roʻyxatdan oʻtkazish orqali tekshiruv boshlangan paytdan boshlab yigirma toʻrt soat ichida vakolatli organni majburiy ravishda xabardor qilgan holda amalga oshiradi:
(9-bandning birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 17-yanvardagi PF-14-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 20.01.2024-y., 06/24/14/0052-son)
yonuvchi moddalar va qurilish materiallarini bir joyga toʻplash yoki ochiq olovda yoqishda atmosfera havosini muhofaza qilish boʻyicha talablarga rioya etmaslik;
dalalar va aholi punktlarida maxsus texnik vositalarni qoʻllamasdan bitumni eritish, angʻizni, toʻkilgan barglarni va daraxt shoxlari yoki boshqa oʻsimlik qoldiqlarini yoqish;
oqava suvlarni joy relyefiga yoki ochiq havzalarga, shuningdek, kommunal kanalizatsiya tizimiga normadan ortiqcha yoki ruxsatsiz oqizish;
tabiiy suv obyektlaridan suvdan maxsus foydalanish yoki suv isteʼmoliga ruxsatnomasiz suv olish;
daraxtlarni qonunga xilof ravishda kesish, yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni yigʻish va tayyorlash yoki yoʻq qilish, yovvoyi hayvonlarni (shu jumadan baliqni) ovlash yoki qoʻlga kiritish;
chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish sohasida qonun hujjatlari talablariga rioya etmaslik;
daryolar, soylar, kichik daryo va koʻllarning oʻzanlari va suvni muhofaza qilish zonalarini tozalash, shuningdek, ularning qirgʻoqlarini mustahkamlash ishlarini amalga oshirishda qonun hujjatlari talablariga rioya etmaslik.
10. Quyidagilar:
2020-yil 1-yanvardan boshlab “Yevro-4”dan past ekologik toifadagi motor yoqilgʻisini ishlab chiqarish boʻyicha yangi quvvatlarni ishga tushirish;
2022-yil 1-yanvardan boshlab “Yevro-3”dan past ekologik toifadagi motor yoqilgʻisini, 2023-yil 1-yanvardan boshlab esa “Yevro-4”dan past ekologik toifadagi motor yoqilgʻisini “vaqtincha olib kirish” va “erkin muomala (import) uchun chiqarish” bojxona rejimiga joylashtirish;
2022-yil 1-yanvardan boshlab zaharlilik darajasi “Yevro-4” ekologik toifa talablariga mos kelmaydigan gaz, benzin va dizel dvigatellari bilan jihozlangan “M” va “N” toifalaridagi gʻildirakli transport vositalaridan foydalanish va ularni sotish maqsadida “vaqtincha olib kirish” va “erkin muomala (import) uchun chiqarish” bojxona rejimiga joylashtirish man etilsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Oʻzbekiston Respublikasiga olib kiriladigan “M” va “N” toifalardagi gʻildirakli yangi transport vositalarining ekologik toifa talablariga muvofiqligini ekologik sertifikatlash tartibini ikki oy muddatda tasdiqlasin.
11. Davlat ekologiya qoʻmitasining yovvoyi hayvonlarni ovlashga va oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanishga ruxsatnomalar berish boʻyicha oʻz vakolatlarini Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish qoʻmitasiga, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish boshqarmalariga berish toʻgʻrisidagi taklifiga rozilik berilsin.
12. Davlat ekologiya qoʻmitasi:
a) uch oy muddatda quyidagilarni ishlab chiqsin va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga kiritsin:
davlat ekologik ekspertizasi oʻtkazilgunga qadar, atrof muhitga taʼsir koʻrsatishning I va II toifalariga mansub (yuqori va oʻrtacha xavf-xatar) faoliyatning moʻljallanayotgan turlari boʻyicha atrof muhitga taʼsirni baholash loyihalarining majburiy jamoat muhokamalari va eshitishlarini oʻtkazish tartibini;
atrof muhitga taʼsir koʻrsatishning I va II toifalariga mansub (yuqori va oʻrtacha xavf-xatar) faoliyat turlari bilan shugʻullanadigan xoʻjalik yurituvchi subyektlarni tozalash inshootlari bilan taʼminlanganligi, shuningdek, qonun hujjatlariga muvofiq ularni majburiy oʻrnatish chora-tadbirlari amalga oshirilganligi yuzasidan xatlovdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi takliflarni;
b) gʻildirakli transport vositalarini ishlab chiqarishda “Yevro-4”dan past boʻlmagan talablarni bajarish boʻyicha gʻildirakli transport vositalarini eksport qiluvchi davlatlarning qonun hujjatlarini identifikatsiyalash yoki murojaatchilar tomonidan taqdim etilgan, mazkur gʻildirakli transport vositalarining zaharli moddalar chiqarish darajasi boʻyicha “Yevro-4”dan past boʻlmagan ekologik toifa talablariga muvofiq ekanligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida Oʻzbekiston Respublikasiga olib kiriladigan, gaz, benzin va dizel dvigatellari bilan jihozlangan “M” va “N” toifalardagi yangi gʻildirakli transport vositalari uchun ekologik sertifikatlar berish tashkil etilishini taʼminlasin;
“Oʻzstandart” agentligi, “Oʻzavtosanoat” AJ, Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi bilan birgalikda 2019-yil 1-dekabrga qadar Davlat ekologiya qoʻmitasi huzuridagi “Davlat ekologik sertifikatlashtirish va standartlashtirish markazi” DUK negizida gʻildirakli transport vositalarining ekologik toifasini aniqlash boʻyicha zamonaviy laboratoriya kompleksini tashkil etish yuzasidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga taklif kiritsin;
v) aholining ekologik madaniyatini oshirish, shuningdek, ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish sohasidagi huquqbuzarliklarning oldini olishga alohida eʼtibor qaratgan holda keng koʻlamli targʻibot faoliyatini tashkil etish ishlarini kuchaytirsin;
g) Iqtisodiyot va sanoat vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Innovatsion rivojlanish vazirligi, Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bilan birgalikda 2020-yil 1-oktabrga qadar xalqaro tajribani hisobga olgan holda, jumladan quyidagilarni nazarda tutuvchi “Chiqindilar toʻgʻrisida” yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni loyihasini ishlab chiqsin va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga kiritsin:
beshta xavf-xatar toifasi tizimi oʻrniga sanoat tarmoqlari va/yoki kimyo-fizik parametrlar asosida chiqindilarni tasniflash tizimini joriy etish;
ishlab chiqarishda chiqitsiz va kam chiqitli texnologiyalarni, shuningdek, konchilik va qayta ishlash korxonalari chiqindilarini qayta ishlash texnologiyalarini ishlab chiqish va joriy etishni iqtisodiy ragʻbatlantirish;
sanoat obyektlarida xavfli chiqindilarni ekologik xavfsiz saqlashni tashkil etishni taʼminlash;
oʻzining isteʼmol xususiyatlarini yoʻqotgan va tarkibida xavfli moddalar mavjud boʻlgan tovarlarni (simobli termometrlar, batareykalar, tarkibida simob mavjud lampalar va boshqalar) yigʻish, foydalanish va/yoki zararsizlantirish tizimini tashkil etish;
tibbiyot chiqindilarini yigʻish, zararsizlantirish, utilizatsiya qilish va koʻmib tashlash tizimini tashkil etish.
13. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi uch oy muddatda quyidagilarni nazarda tutuvchi normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqsin va belgilangan tartibda kiritsin:
Davlat ekologiya qoʻmitasi davlat inspektorlarining tekshirish oʻtkazishiga toʻsqinlik qilganlik, xoʻjalik yurituvchi subyektlarning hududlari va inshootlarini koʻzdan kechirishga qoʻymaslik yoxud ular tomonidan xizmat majburiyatlarini bajarishga boshqacha tarzda toʻsqinlik qilganlik, shuningdek, jismoniy yoki yuridik shaxslarning ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi qonun hujjatlari talablarining buzilishini bartaraf etish toʻgʻrisidagi koʻrsatmalarni bajarmaganligi uchun javobgarlikni kuchaytirish;
ekologik ekspertiza organlarini qayta tashkil etish va optimallashtirish, atrof muhitga taʼsir koʻrsatishning IV toifasiga mansub (mahalliy taʼsir) faoliyat turlari boʻyicha atrof muhitga taʼsirni baholash materiallarini soddalashtirilgan shaklda taqdim etish, hujjatlarni topshirish va qabul qilishning elektron tizimini joriy etish, atrof muhitga taʼsir koʻrsatadigan faoliyat turlari roʻyxatini qayta koʻrib chiqish.
14. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi mazkur Farmondan kelib chiqadigan vazifalarni bajarish maqsadida Davlat ekologiya qoʻmitasiga Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri, shuningdek, tumanlar (shaharlar) ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish sohasida nazorat boʻyicha tahlil laboratoriyalari va inspeksiyalarni bittadan maxsus avtotransport bilan taʼminlashni hisobga olgan holda, Davlat ekologiya qoʻmitasining budjetdan tashqari mablagʻlari hisobidan 184 ta avtotransport vositalarini saqlash uchun qoʻshimcha limit ajratsin.
15. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi, Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi va Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi ommaviy axborot vositalarida mazkur Farmonning maqsad va vazifalarini, shuningdek, Konsepsiya va “Yoʻl xaritasi” amalga oshirilishini yoritishga oid maqolalar va mavzuga oid telekoʻrsatuvlarni tashkil etsin.
(Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-noyabrdagi PF-184-sonli Farmoniga asosan 16-bandning oʻz kuchini yoʻqotish sanasi — 2025-yil 1-yanvar — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 23.11.2024-y., 06/24/184/0954-son)
17. Davlat ekologiya qoʻmitasi Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, boshqa manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda ikki oy muddatda:
qonun hujjatlariga ushbu Farmondan kelib chiqadigan oʻzgartirish va qoʻshimchalar toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin;
oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ushbu Farmonga muvofiqlashtirsin.
18. Mazkur Farmonning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining birinchi oʻrinbosari A.J. Ramatov va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining maslahatchisi R.A. Gulyamov zimmasiga yuklansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV
Toshkent sh.,
2019-yil 30-oktabr,
PF-5863-son
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 30-oktabrdagi PF-5863-son Farmoniga 1-ILOVA
2030-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish
Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq yer, yer osti boyliklari, suv, oʻsimlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir.
Atrof muhitning joriy holati tahlili, global va mintaqaviy ekologik muammolar, yangi ekologik xavf-xatarlar Oʻzbekiston Respublikasida aholining hayot sifatini yaxshilash borasida olib borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy jarayonning ajralmas qismi hisoblangan 2030-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasini (keyingi oʻrinlarda — Konsepsiya) ishlab chiqish zaruratini vujudga keltirdi.
Konsepsiya koʻrsatib oʻtilgan davrda atrof muhitni muhofaza qilish sohasida davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlarini belgilaydi, ularning amalga oshirilishi esa kelajak avlodlarning manfaatlari yoʻlida davlatni barqaror rivojlantirishni taʼminlash imkonini beradi.
I bob. Konsepsiyaning maqsad va vazifalari
Quyidagilar Konsepsiyaning maqsadlari hisoblanadi:
Oʻzbekiston Respublikasi aholisining hayoti va salomatlik darajasini yaxshilashning zarur sharti sifatida atrof muhitning qulay holatini taʼminlash;
atrof muhitga va aholining salomatligiga salbiy taʼsirni pasaytiruvchi innovatsion texnologiyalarni joriy etish hisobiga barqaror iqtisodiy rivojlanish;
atrof muhit obyektlaridan oqilona foydalanishni va biologik resurslar qayta tiklanishini taʼminlash.
Quyidagilar Konsepsiyaning vazifalari hisoblanadi:
atrof muhit obyektlarini (yer, suv, atmosfera havosi, yer qaʼri, oʻsimlik va hayvonot dunyosi) saqlash va qoʻriqlanishini taʼminlash;
qoʻriqlanadigan tabiiy hududlarni kengaytirish;
iqtisodiyotni ekologiyalashtirish, tabiatdan foydalanishning iqtisodiy mexanizmlarini joriy qilish, ekologik jihatdan eng kam xavf tugʻdiruvchi materiallar, mahsulotlardan, ishlab chiqarish obyektlari va boshqa obyektlardan ustuvor darajada foydalanish;
atrof muhitni muhofaza qilish va tabiatdan oqilona foydalanish sohasida davlat nazoratini, shuningdek, atrof muhitning ekologik monitoringi tizimini takomillashtirish;
atrof muhitni muhofaza qilishni ilmiy jihatdan taʼminlash;
ekologik xavfsizlikni eʼtiborga olgan holda, chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish tizimini takomillashtirish, zaharli kimyoviy va radioaktiv moddalardan ekologik xavfsiz foydalanishni taʼminlash;
aholining ekologik madaniyatini oshirish, atrof muhitni muhofaza qilish sohasida davlat organlari faoliyatining oshkoralik darajasini oshirish va fuqarolik jamiyatining rolini kuchaytirish;
atrof muhitga minimal ogʻirlik tushiradigan barqaror rivojlanishni taʼminlovchi jamiyatni shakllantirish;
atrof muhitni muhofaza qilish sohasida xalqaro hamkorlikni kengaytirish.
II bob. Konsepsiyaning yondashuvlari
Konsepsiyani amalga oshirishda quyidagi yondashuvlardan foydalaniladi:
normativ-huqukiy bazani tizimlashtirish va takomillashtirish — xalqaro normalarni implementatsiya qilish, ekologik qonunchilikni kodlashtirish, ekologik sugʻurtalash, audit va strategik ekologik baholash tizimini joriy etish, ekologik sertifikatlashtirishni muvofiqlik sertifikati tizimiga integratsiya qilish, atrof muhit ifloslanishini hisoblab chiqishning zamonaviy usullarini ishlab chiqish va joriy etish;
iqtisodiyotni ekologiyalashtirish — tabiiy resurslardan ularning buzilishini istisno etadigan tarzda oqilona foydalanish, majburiy ekologik ekspertiza oʻtkazish, ekotizimlarning oʻz potensial sigʻimini qayta tiklash imkoniyatlarini baholash;
tabiatdan foydalanishning iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish — tashlanmalarni tashlash uchun toʻlov miqdorlarini ularning hajmiga hamda atrof muhit va aholi sogʻligi uchun xavfliligiga bogʻliqligi, atrof muhitni muhofaza qilishni budjetdan moliyalashtirishning maqbul darajasi;
atrof muhitni muhofaza qilish va tabiatdan oqilona foydalanish sohasida nazoratni kuchaytirish — atrof muhitni muhofaza qilish sohasida davlat organlarining huquq hamda vakolatlarini aniq chegaralash, ekologik yoʻnalishdagi barcha organlarni yagona davlat organi doirasida optimal darajada markazlashtirish va qarorlar qabul qilish uchun unga zarur, asoslantirilgan vakolatlar berish, nazorat organlarini moddiy-texnik jihozlashning maqbul darajasi;
kompleks ekologik monitoringni olib borish — atrof tabiiy muhitning yagona davlat ekologik monitoringi tizimini takomillashtirish, axborot resurslari fondini shakllantirish;
innovatsion texnologik jarayonlar va metodikalarni ishlab chiqish — ekologik toza texnologiyalar, ishlab chiqarishlar, xom ashyo, materiallarning turlari, mahsulotlar va uskunalarning ilmiy ishlanmalariga, ekotizimlarning zaifligini va tabiiy muhit ifloslanish darajasining aholi salomatligiga va atrof muhit obyektlariga taʼsirini tadqiq etishga investitsiyalar kiritish;
ekologik madaniyat va taʼlimni shakllantirish — fuqarolik jamiyati institutlarini jalb etgan holda, aholining uzluksiz ekologik taʼlimi kompleks tizimini tashkil etish, atrof muhit masalalari boʻyicha qarorlar qabul qilishda aholining ishtirok etishi;
xalqaro hamkorlikni kuchaytirish — atrof muhitning xavfsiz darajasini saqlab qolish va iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish ishida xalqaro hamjamiyatning saʼy-harakatlarida ishtirok etish, atrof muhitni muhofaza qilishga va tabiatdan oqilona foydalanishga qoʻshimcha tashqi investitsiyalarni jalb etish.
III bob. Atrof muhit obyektlarining hozirgi holati
Respublikaning yer fondi qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar, aholi punktlari yerlari, sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan yerlar, tabiatni muhofaza qilish, sogʻlomlashtirish va rekreatsiya uchun moʻljallangan yerlar, tarixiy-madaniy ahamiyatga ega yerlar, oʻrmon va suv fondi yerlari, shuningdek, zaxira yerlaridan iborat.
1990-yildan buyon, 692,6 ming gektar yer turli sabablarga koʻra foydalanishdan chiqarildi. Ayrim ingrediyentlar boʻyicha fon koʻrsatkichlariga nisbatan tuproqning ifloslanishi Sirdaryo, Surxondaryo, Navoiy va Toshkent viloyatlarida qayd etilgan.
Oʻzbekistonning suv resurslari qayta tiklanadigan yer usti va yer osti suvlari, shuningdek, antropogen foydalanishdan qaytadigan suvlar (drenaj va oqova suvlar)dan iborat. Oʻrtacha koʻp yillik jami oqar suv hajmi 114,4 km-3ni tashkil etadigan Amudaryo va Sirdaryo transchegaraviy daryolar Oʻzbekistonda yer usti suv oqimini shakllantiradigan asosiy manbalar hisoblanadi.
Oʻzbekiston hududida 17 777 ta tabiiy oqar suv manbalari (Amudaryo havzasida — 9 930 ta, Sirdaryo havzasida — 4 926 ta) va 500 dan ortiq koʻl boʻlib, Aydar-Arnasoy koʻllar tizimi ularning eng kattasi hisoblanadi, shuningdek, prognoz qilingan hajmi sutkasiga 75,5 mln m-3ni tashkil etadigan chuchuk suv va biroz shoʻrlangan yer osti suvlari konlarida 26 mingdan ziyod quduqlar mavjud.
Statistik axborotga koʻra, 2018-yilda respublika boʻyicha atmosfera havosiga chiqarilgan jami ifloslantiruvchi moddalar miqdori 2,492 mln tonnani tashkil etdi, shuning qariyb 63 foizi koʻchma manbalar hissasiga toʻgʻri keladi.
Atmosfera havosi ifloslanishi monitoringi boʻyicha “Oʻzgidromet” tarmogʻi orqali olinadigan soʻnggi yillardagi maʼlumotlarining tahlili shuni koʻrsatadiki, Oʻzbekiston shaharlarining aksariyatida atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalar miqdori belgilangan normativlardan past darajadadir.
Oʻzbekistonda 1 800 dan koʻproq konlar va qariyb 1000 ta foydali qazilmalarning istiqbolli joylari, mineral xom ashyoning 118 turi mavjud boʻlib, shularning 65 tasi oʻzlashtirilmoqda.
Respublikada 400 dan koʻproq ruda konlari, shaxtalar, karyerlar, neft konlari va boshqa korxonalar, 450 ga yaqin suv olish inshootlari, balneologik shifoxonalar, shifobaxsh va shifobaxsh-oshxona suvlarini idishlarga quyish sexlari va zavodlari ishlab turibdi.
Oʻzbekistonning butun hududi yovvoyi hayvonlar yashaydigan va oʻsimliklar oʻsadigan xilma-xil joylardan iboratdir.
Hayvonot dunyosi salkam 15,7 ming turdan iboratdir (184 turi Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan). Oʻsimlik dunyosi 11 ming turni tashkil etadi (oʻsimliklarning 324 turi va qoʻziqorinning 3 turi Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan).
Statistika maʼlumotlariga koʻra 2017-yilda respublikada 114,7 mln tonna ishlab chiqarish va isteʼmol chiqindilari, shu jumladan qayta ishlash mumkin boʻlmagan zaharli chiqindilar — 41,6 mln tonna (36,2 %) va qayta ishlash mumkin boʻlgan zaharli chiqindilar — 42,8 mln tonna (37,3 %) hosil boʻlgan.
Mamlakatda chiqindilar koʻmiladigan va utilizatsiya qilinadigan 296 ta joy, shu jumladan qattiq maishiy chiqindilar uchun (221), sanoat chiqindilari (16), qurilish chiqindilari (4), shlam jamlanadigan (21), chiqindi omborlari (15), maxsus poligonlar (19), shuningdek, xavfli chiqindilar utilizatsiya qilinadigan 23 ta joy mavjud.
IV bob. Atrof muhitning sifatli holati bilan bogʻliq mavjud muammolar
Mamlakatni barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga haqiqiy xavf solayotgan atrof muhitning asosiy muammolari global, mintaqaviy va milliy xarakterga egadir.
1. Global muammolar
Oʻzbekiston Respublikasi ozon qatlamining yemirilishi, iqlim oʻzgarishi, yerlarning choʻllanishi va degradatsiyasining oldini olish kabi bugungi ekologik tahdidlarni yumshatish va susaytirish boʻyicha butunjahon harakatining bir qismi hisoblanadi.
1.1. Ozon qatlamining yemirilishi
Oʻzbekiston Respublikasi 1993-yil 18-mayda Ozon qatlamini muhofaza qilish toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasiga va Ozon qatlamini yemiruvchi moddalar boʻyicha Monreal protokoliga qoʻshildi.
2030-yilda gidroxlorftoruglerodlar ishlatishni batamom toʻxtatish Oʻzbekiston uchun Monreal protokolining xalqaro majburiyatlarini bajarishga rioya etishning strategik yoʻnalishi hisoblanadi.
1.2. Iqlim oʻzgarishi
Oʻzbekiston 1993-yildan buyon BMTning Iqlim oʻzgarishi toʻgʻrisidagi hadli konvensiyasining (Nyu-York, 1992-yil may) aʼzosi hisoblanadi, ushbu Konvensiyaga Kioto protokoli 1998-yilda imzolangan va 1999-yilda ratifikatsiya qilingan, Parij bitimi esa 2017-yilda imzolangan va 2018-yilda ratifikatsiya qilingan.
Iqlim global isishining toʻxtovsiz davom etayotganligi inson salomatligi va mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi uchun katta xavf tugʻdirmoqda. Oʻzbekiston iqlim oʻzgarishiga nisbatan himoyaga muhtoj mamlakatlar toifasiga kiradi.
Resurslarni tejaydigan qoʻshimcha chora-tadbirlarning koʻrilmagan taqdirda mamlakat qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida beqarorlikka olib keluvchi va oziq-ovqat hamda ekologik xavfsizlikka tahdid soluvchi suv resurslari taqchilligiga, qurgʻoqchiliklar hamda xatarli hodisalar koʻpayishiga duch kelishi mumkin.
1.3. Yerlarning choʻllanishi va degradatsiyasi
Hududining 80 foizi choʻl va yarim choʻllardan iborat boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi uchun choʻllanish va qurgʻoqchilikka qarshi kurashish masalalari barqaror rivojlanishni taʼminlashda ustuvor oʻrin egallaydi.
Hozirgi vaqtda qariyb 10 mln gektar yaylovlar tubdan yaxshilanishga muhtoj. Mollarni bir yaylovda qayta-qayta oʻtlatish, daraxtlarni yoqilgʻi va boshqa maqsadlar uchun kesish choʻl zonasida daraxt-buta oʻsimligining ancha kamayib ketishiga olib keldi.
Respublikada koʻchadigan qumlar qariyb 1 mln gektar maydonni egallaydi va ushbu yerlarning ikki yuz ming gektari soʻnggi vaqtda sugʻoriladigan maydonlar atrofida paydo boʻlgan. Bu esa choʻllashish jarayonining jadallashuvida namoyon boʻluvchi jiddiy tahdidni vujudga keltirmoqda. Yerlar degradatsiyasi qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga jalb qilingan sugʻoriladigan hududlarda ham roʻy bermoqda.
Almashlab ekishning yoʻqligi, yerlarning optimal shudgorlanmasligi, qishloq xoʻjaligi ekinlarini parvarishlash talablariga rioya etilmasligi, oʻgʻitlardan nazoratsiz foydalanish, shuningdek, agroekologiya standartlarini joriy etish darajasining pastligi tuproq-ekologiya sharoitlari buzilishiga va degradatsiyaga uchragan yer maydonlari koʻpayishiga olib kelmoqda.
2. Mintaqaviy va milliy muammolar
Mintaqa mamlakatlari iqtisodiyotlarining resurslarni koʻp hajmda isteʼmol qilish va xom ashyoga yoʻnaltirilganligi, samarasiz boshqaruv tizimi va tabiatdan jadal foydalanish Markaziy Osiyo mamlakatlari hududida bir qancha umumiy ekologik muammolar shakllanishiga sabab boʻldi.
Mintaqa tabiiy resurslaridan, shu jumladan suv-yer, yoqilgʻi-energetika, biologik zaxiralaridan keyingi rivojlanish istiqbolini inobatga olmasdan foydalanish alohida eʼtiborga sazovordir.
2.1. Suv resurslarining kamayishi va ifloslanishi
Markaziy Osiyodagi beshta respublika oʻrtasida suv taqsimlash sxemalariga muvofiq Amudaryo va Sirdaryo havzalari boʻyicha Oʻzbekistonning limiti 100 foizli limitda yiliga 63,02 km-3ni tashkil etadi.
Suv olish limitidan foydalanish tahlili shuni koʻrsatadiki, Oʻzbekiston oʻrta hisobda 85 foiz, 2008, 2011, 2018-yillardagi kabi suv kamchil yillarda esa 70 — 75 foizga yaqin suv oladi.
Qishloq xoʻjaligida oʻrtacha yillik suv sarfi yuqoriligicha qolmoqda.
Orolboʻyidagi vaziyat Markaziy Osiyo mintaqasining eng keskin ekologik muammolaridan biri hisoblanadi.
Ayni vaqtda Oʻzbekistonda mavsumiy qurgʻoqchilik kuchayishi tendensiyasi kuzatilmoqda. Bu esa Orol dengizining qurish jarayoni mintaqadagi iqlim sharoitiga salbiy taʼsir koʻrsatayotganidan dalolat beradi. Orol falokati yoz faslida qurgʻoqchilik va jazirama issiqni kuchaytirib hamda sovuq va qahraton qish faslini uzaytirib, iqlimning kontinentalligini chuqurlashtirdi.
Bugungi kunda Orol suv havzasining qoldiq suv balansi Amudaryo va Sirdaryo suvlarining oqib kelishi cheklanganligi, ayrim yillarda esa yoʻqligi oqibatida nomutanosib holatga kelib qolgan boʻlib, natijada dengiz sathi pasayishi, uning yuza qismi maydoni qisqarishi va unda erigan elementlar konsentratsiyasi oshib borishi davom etmoqda.
Orolning qurib qolgan tubidan kuchli shamollar zaharli moddalar bilan toʻyingan tuzlar va chang-toʻzonni havoga koʻtarishi aholi sogʻligiga jiddiy xavf solmoqda, surunkali qon kasalliklarini, nafas olish yoʻllari, buyrak, oshqozon-ichak trakti, yurak-tomir tizimi, shuningdek, oʻt pufakda tosh paydo boʻlishi, onkologiya va boshqa kasalliklarni keltirib chiqarmoqda.
“Oʻzgidromet” maʼlumotlariga koʻra, respublikaning suv oqimi asosan II va III toifalarga mansub toza va oʻrtacha ifloslangan suvlar toifasiga kiradi.
Ifloslantiruvchi moddalarning suv obyektlariga tashlanishi ortib borayotganligi ochiq suv oqimlarining ifloslanishiga sabab boʻlmoqda va buning oqibatida suv flora va faunasiga oʻnglab boʻlmas zarar yetkazilmoqda, shuningdek, aholi salomatligiga taʼsir koʻrsatmoqda.
2.2. Atmosfera havosining ifloslanishi
Mamlakatda metallurgiya, energetika korxonalari, qurilish materiallari ishlab chiqarish, neft-gaz va konchilik sanoati korxonalari hamda avtotransport atmosfera havosini ifloslantiruvchi asosiy manbalardir.
Atmosfera havosining joriy ifloslanish darajasi, shuningdek, kelajakda chiqindilar chiqarish hajmlarining yanada koʻpayishi elektr va issiqlik energiyasi manbalarini diversifikatsiyalash chora-tadbirlarini ishlab chiqish va amalga oshirishni taqozo etadi.
Avtotransport vositalarining atmosfera havosiga chiqarayotgan ifloslantiruvchi moddalari hajmi oshib borishiga transport vositalarining ekologik darajasi, foydalanilayotgan yoqilgʻi va yoʻl harakatini tashkil etish sifatiga bogʻliq boʻlib qolmoqda.
2.3. Oʻsimlik va hayvonot dunyosi obyektlarini saqlash va qayta tiklash
Oʻsimlik va hayvonot dunyosining xilma-xilligi ekotizimlar holatiga bevosita bogʻliqdir. Oʻzining geografik va iqlim xususiyatlariga koʻra, ayniqsa, arid va togʻ ekotizimlarining nozikligi va suv resurslarining cheklanganligi sababli Oʻzbekiston salbiy ekologik, shu jumladan transchegaraviy omillarning taʼsiriga duchor boʻlmoqda.
Sugʻorma dehqonchilikni ekstensiv rivojlantirish yoʻli, shoʻr bosish, botqoqlanish, tuproq eroziyasi, suvlarning ifloslanishi, daryolar oqimini tez-tez oʻzgartirish, mollarni bir yaylovda qayta-qayta oʻtlatish, daraxtzorlar va toʻqay oʻsimliklarini kesish hamda boshqa omillar oʻsimlik va hayvonot dunyosining bir qancha turlari oʻsadigan va yashaydigan joylar yoʻqolishiga hamda ularning soni va areallari kamayishiga olib keldi.
Ayni vaqtda hayvonot dunyosining 91 turi Xalqaro Qizil kitobga, oʻsimlik dunyosining 324 turi va hayvonot dunyosining 184 turi Oʻzbekistonning Qizil kitobiga kiritilgan.
Biologik xilma-xillik toʻgʻrisidagi konvensiyada Konvensiya tomonlariga quruqlikdagi qoʻriqlanadigan tabiat hududlari ulushini mamlakat jami hududining 17 foizigacha yetkazish tavsiya etilgan. Hozirgi vaqtda Oʻzbekistonda bu koʻrsatkich qariyb 5 foizni tashkil etadi.
2019-yil 1-yanvar holatiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasining oʻrmon fondi 11 572,6 ming gektarni yoki mamlakat hududining 25,7 foizini, shu jumladan oʻrmon bilan qoplangan 3 201,6 ming gektarni tashkil etadi.
Oʻrmonlar asosan ekologik (tuproqni muhofaza qilish, suvni muhofaza qilish, oʻsimlik va hayvonot dunyosini va boshqa tabiat resurslarini saqlash va muhofaza qilish, sanitariya-gigiyena, sogʻlomlashtirish, rekreatsion) vazifalar va ijtimoiy-iqtisodiy funksiyalarni bajaradi.
Aholi koʻproq zich yashaydigan va yirik sanoat obyektlari yaqinidagi hududlarda oʻsadigan daraxt va butalarga eng koʻp antropogen ogʻirlik tushmoqda.
2.4. Chiqindilarni boshqarish
Antropogen faoliyat respublikada milliardlab tonna sanoat chiqindilari, shuningdek, qattiq maishiy chiqindilar toʻplanib qolishiga olib keldi, ular koʻpincha talabga javob bermaydigan poligonlarda, otvallar va shlam saqlanadigan omborlarda joylashtirilgan.
Konchilik, neft-gaz qazib chiqarish, koʻmir va kimyo sanoati korxonalarida sanoat chiqindilari ayniqsa tez toʻplanmoqda.
Sanoat chiqindilari hosil boʻlishini kamaytirish, utilizatsiya qilish, qayta ishlash yoki takroran foydalanish texnologiyalarining mavjud emasligi bunday chiqindilar toʻplanishiga imkoniyat yaratmoqda.
Bundan tashqari, taqiqlangan va yaroqsiz holga kelgan kimyoviy moddalarning (pestitsidlar va gerbitsidlar) qoldiq zaxiralarining mavjudligi ham jiddiy muammo hisoblanadi.
Respublikadagi mavjud qattiq maishiy chiqindilar poligonlari sanitariya va ekologiya normalariga javob bermaydi. Qattiq maishiy chiqindilarning katta qismi betartib va ruxsatsiz joylarda toʻplanmoqda yoki maxsus vositalarni qoʻllamasdan yoqib yuborilmoqda.
3. Atrof muhitni muhofaza qilishning institutsional muammolari
3.1. Iqtisodiyotni ekologiyalashtirish
Respublikada barqaror rivojlantirish masalalari boʻyicha davlat siyosatini shakllantirish, shuningdek, iqtisodiyot sektorlarini rivojlantirish konsepsiyalarini ishlab chiqishda ekologiyaga oid holatlar yetarli darajada inobatga olinmayapti.
Ekologik standartlarning yoʻqligi yoki eskirgan standartlardan foydalanish dasturiy hujjatlarni ishlab chiqishda mavjud ekologik muammolarni obyektiv baholash imkonini bermaydi.
3.2. Tabiatdan foydalanishning iqtisodiy mexanizmlari
Atrof muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanishni iqtisodiy tartibga solish respublikada samarali ekologiya siyosatini olib borishning gʻoyat muhim sharti hisoblanadi.
Ayni vaqtda atrof muhitni ifloslantirganlik uchun toʻlovlar respublikada qoʻllanilayotgan asosiy iqtisodiy vosita hisoblanadi. Biroq, atrof muhitni ifloslantirganlik uchun amaldagi kompensatsiya toʻlovlari tizimi ragʻbatlantiruvchi funksiyaga ega emas, chunki ularning miqdori xoʻjalik yurituvchi subyektlarni ifloslantiruvchi moddalarni oqizib yuborish/chiqarib tashlash hajmlarini pasaytirishga va ekologik toza texnologiyalarni joriy etishga ragʻbatlantirmaydi.
3.3. Atrof muhitni muhofaza qilish va tabiatdan oqilona foydalanish sohasida davlat nazorati
Atrof muhitni muhofaza qilish va tabiatdan oqilona foydalanish sohasidagi nazorat tabiatni muhofaza qilish qonunchiligi talablariga rioya etilishini taʼminlashning asosiy vositasi hisoblanadi.
Shu bilan birga, respublikada, shu jumladan, ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish organlari tomonidan xoʻjalik yurituvchi subyektlarda nazorat tadbirlari oʻtkazilishini cheklash boʻyicha aniq maqsadga yoʻnaltirilgan ishlar olib borilmoqda.
Biroq, ular tomonidan olib borilayotgan nazorat tadbirlari xoʻjalik yurituvchi subyektlarning moliya-xoʻjalik faoliyatiga daxl qilmasligini hisobga olganda, davlat organining nazorat funksiyalarini bunday cheklab qoʻyish atrof muhitni muhofaza qilish sifatiga salbiy taʼsir qilishi mumkin.
3.4. Atrof muhitni muhofaza qilishni ilmiy jihatdan taʼminlash
Inson salomatligi uchun qulay sharoitlar yaratish, ekologik muvozanatni saqlash, tabiatdan talon-taroj qilmasdan oqilona foydalanish inson hayoti va faoliyatining barcha sohalarida zamonaviy ekologik neytral texnologiyalar qoʻllashni talab etadi.
Atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi ilmiy tadqiqotlar davlat buyurtmasi boʻyicha ilmiy muassasalar tomonidan budjet dasturlari va grantlari, shu jumladan xalqaro grantlar yordamida amalga oshirilishi lozim.
Biroq, hozirgi vaqtda atrof muhitni muhofaza qilish sohasida ilmiy faoliyat deyarli olib borilmayapti.
3.5. Ekologik ahamiyatga ega qarorlarni qabul qilishda jamoatchilikning ishtiroki
Fuqarolik jamiyati institutlari va aholining keng ishtirokisiz atrof muhitni muhofaza qilish muammolarini hal etib boʻlmaydi. Bunda aholining ekologik bilim darajasi alohida ahamiyatga egadir.
Hozirda ekologik jihatdan potensial xavfli loyihalarni amalga oshirish boʻyicha jamoatchilik eshitishlarini oʻtkazish, shuningdek, atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish boʻyicha ishchi guruhlar tarkibiga fuqarolik jamiyati institutlarini kiritish amaliyoti mavjud emas.
Bundan tashqari, aholiga ekologik taʼlim berish tizimi mavjud emas.
V bob. Ekologik muammolarni hal etish yoʻllari
Atrof tabiiy muhit holatining sifatini yaxshilash maqsadida 2030-yilga qadar quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur:
global ekologik muammolarni hal etish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va respublikaning oʻz zimmasiga olgan majburiyatlarini bajarishi sohasida:
Ozon qatlamini yemiruvchi moddalardan foydalanishni toʻxtatish boʻyicha Monreal protokoli talablarini bajarish yuzasidan yangi tahrirdagi Milliy dasturni va uni amalga oshirish boʻyicha “Yoʻl xaritasi”ni tasdiqlash;
Parij bitimini amalga oshirish boʻyicha Harakatlar milliy rejasini ishlab chiqish va qabul qilish;
manfaatdor davlatlar bilan atrof muhitni muhofaza qilish sohasida hamkorlik qilishning shartnomaviy-huquqiy asoslarini kengaytirish;
Oʻzbekiston Respublikasining Monreal protokoliga Kigayli tuzatishiga, Orxus konvensiyasi, Havoni uzoq masofalargacha transchegaraviy ifloslanishi toʻgʻrisidagi konvensiya va uning asosiy protokollariga, Sanoat avariyalarining transchegaraviy taʼsiri toʻgʻrisidagi konvensiya, Simob toʻgʻrisidagi Minamat konvensiyasi, Xalqaro savdoda ayrim xavfli kimyoviy moddalar va pestitsidlarga nisbatan oldindan asoslangan kelishuv tartib-taomili toʻgʻrisidagi Rotterdam konvensiyasi, Atrof muhitga taʼsirni transchegaraviy nuqtai nazardan baholash toʻgʻrisidagi konvensiya va Strategik ekologik baholash haqidagi protokol, Transchegaraviy suv oqimlari va xalqaro koʻllarni muhofaza qilish hamda ulardan foydalanish boʻyicha konvensiyaga Suv va salomatlik muammolari boʻyicha protokol hamda boshqa xalqaro bitimlarga qoʻshilishi maqsadga muvofiqligini oʻrganish;
xalqaro moliya tashkilotlari, donor mamlakatlar bilan uzoq muddatli samarali strategik hamkorlikni taʼminlash, investitsiya loyihalari va xalqaro texnik yordam loyihalarini tayyorlash tizimini takomillashtirish;
chegaradosh davlatlar bilan quyidagi sohalarda ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirish va takomillashtirishni taʼminlash:
kimyoviy, biologik, radiologik materiallar taʼsiri xavfini kamaytirish;
transchegaraviy ekologik muammolar reyestrini va ularni monitoring qilish tizimlarini shakllantirish, transchegaraviy obyektlarning atrof muhitga taʼsirini birgalikda baholash, barvaqt ogohlantirish koʻrsatkichlarini ishlab chiqish;
transchegaraviy qoʻriqlanadigan tabiiy hududlarni tashkil etish;
atrof muhit sifatining yagona normativlari, standartlarini birgalikda ishlab chiqish va qabul qilish, shuningdek, atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi mutaxassislarni mintaqa mamlakatlari uchun yagona metodika boʻyicha tayyorlash;
transchegaraviy daryolar havzalarini boshqarish va Markaziy Osiyo transchegaraviy yuza suv oqimlari monitoringining yagona kompleks tizimini yaratish;
yerlarning choʻllanish va degradatsiya darajasini kamaytirish, yer maydonlarining sifati va unumdorligini qayta tiklash sohasida:
yer resurslarini kompleks rejalashtirish va boshqarishni joriy etish salohiyatini yaratish;
oʻrmon resurslari, yaylovlar va chorvachilikni, shuningdek, suv va yer resurslarini barqaror boshqarishni taʼminlash;
Orol dengizining Oʻzbekiston tomonidagi qurigan tubida dov-daraxtlar ekilgan maydonlarni koʻpaytirish;
dalalarni ihotalovchi va qirgʻoqlarni mustahkamlovchi daraxtzor polosalarni yaratish, togʻ yonbagʻirlarida supa olish, oʻrmon va mevali daraxtlarni ekish orqali oʻrmon-melioratsiya tadbirlari kompleksini ishlab chiqish va amalga oshirish;
agrotexnik ekinlarni parvarish qilishda almashlab ekish keng joriy etilishini taʼminlash;
buzilgan yerlarni qayta tiklash va rekultivatsiya qilish boʻyicha dastur ishlab chiqish va uni amalga oshirish;
yerlarning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida kollektor-drenaj tarmogʻini rekonstruksiya qilish va tiklashni taʼminlash, shuningdek, sugʻoriladigan yerlarning suv taʼminotini yaxshilash uchun yangi suv omborlarini qurish;
mineral oʻgʻitlarni bosqichma-bosqich organik oʻgʻitlar bilan almashtirishni taʼminlash va qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashishning biologik usullarini keng joriy etish;
organik qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini rivojlantirish uchun normativ-huquqiy bazani ishlab chiqish va qabul qilish;
ilgʻor xalqaro amaliyotga va JST talablariga mos keladigan agroekologik standartlarni keng tatbiq qilish;
suv resurslarini qurib bitish va ifloslanishdan muhofaza qilish sohasida:
qishloq xoʻjaligi va kommunal sohada suv resurslari yoʻqotishlarni kamaytirish;
qishloq xoʻjaligida suv isteʼmoli salmogʻini kamaytirish;
sanoat korxonalarining tozalash inshootlari bilan jihozlanishini ragʻbatlantirish, shuningdek, sanoatda suv taʼminotining aylanma sikli keng joriy etilishini taʼminlash;
aholini markazlashtirilgan kanalizatsiya tizimi bilan qamrab olish koʻlamini oshirish;
atmosfera havosini muhofaza qilish sohasida:
ifloslantiruvchi moddalarni atmosfera havosiga chiqarish kamaytirilishini taʼminlash;
elektr energiya ishlab chiqaradigan quvvatlarning umumiy tarkibida qayta tiklanadigan muqobil manbalar ulushini koʻpaytirish;
binolarning energiya samaradorligini oshirish sohasidagi chora-tadbirlarni, past uglerodli texnologiyalardan (issiqlik nasoslari, qayta tiklanadigan energiya manbalari) va xususiy xoʻjaliklarda yanada toza yoqilgʻi turlaridan foydalanishni ragʻbatlantirish;
temir yoʻl tarmogʻini yanada rivojlantirish hamda yoʻlovchi va yuklarni avtotransportda tashishdan temir yoʻllar orqali tashishga oʻtishda koʻmaklashish;
transportni gaz ballon yoqilgʻisiga, elektr quvvatiga va boshqa muqobil yoqilgʻi turlariga oʻtkazish, shuningdek, tegishli yoʻl infratuzilmasini tashkil etish;
gʻildirakli transport vositalarining hamda motor yoqilgʻisining “Yevro-6” ekologik toifadagi standartlarini qabul qilish;
elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarishda hosil boʻladigan ifloslantiruvchi moddalarni chiqarishning solishtirma normalarini ishlab chiqish va qabul qilishni taʼminlash;
ifloslantiruvchi moddalar chiqarishning, shu jumladan iqtisodiyot sektorlari boʻyicha kadastrlarini yaratish;
ekologik jihatlarni hisobga olgan holda, qattiq pech yoqilgʻisi uchun davlat standartlarini qayta koʻrib chiqish;
issiqlik berish imkoniyatini oshirish va kul chiqarishini kamaytirish maqsadida respublikada qazib olinayotgan toshkoʻmirning boyitilishini taʼminlash;
transport va piyodalar oqimi kesishadigan joylarni kamaytirish, magistrallarning yuklama darajasini pasaytirish, transport oqimi tarkibini, harakat tezligi rejimini, tartibga solish siklini optimallashtirish, yoʻlovchi transporti harakati uchun alohida polosalar tashkil etish, alohida velosiped yoʻlaklarini barpo etish hisobiga yoʻl harakatining oqilona tashkil qilinishini taʼminlash;
yangidan foydalanishga topshirilayotgan ishlab chiqarish quvvatlarining atmosfera havosini ifloslantiruvchi statsionar manbalarida samaradorligi 99,5 foizdan past boʻlmagan chang va gazlarni tutib qoluvchi qurilmalar qoʻllanilishini taʼminlash;
amaldagi ishlab chiqarish quvvatlarining atmosfera havosini ifloslantiruvchi statsionar manbalarida samaradorligi 95 foizdan past boʻlmagan chang va gazlarni tutib qoluvchi qurilmalar qoʻllanilishini taʼminlash;
biologik resurslarni saqlash va koʻpaytirish, shuningdek, oʻrmon fondi sifati va hajmlarini oshirish sohasida:
barcha tipdagi ekotizimlarni bir xilda qamrab olish va barcha qoʻriqlanadigan tabiiy hududlar tarmogʻining ekologik bogʻlanishini taʼminlash orqali I — V toifalardagi qoʻriqlanadigan tabiiy hududlar maydonlarini koʻpaytirish;
noyob va yoʻqolib borayotgan yovvoyi hayvonlar va yovvoyi oʻsimliklar turlarini genetik banklarda saqlash texnologiyasini joriy qilish;
biologik xavfsizlikni kuchaytirishga qaratilgan yagona chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqish va amalga oshirish, xususan, tabiiy turlarga va qishloq xoʻjaligi ekinlariga ziyon yetkazishi mumkin boʻlgan begona yot turlarni olib kirish va tarqatishni nazorat qilish;
hayvonot va oʻsimlik dunyosi obyektlari, qoʻriqlanadigan tabiat hududlarining davlat kadastrlari maʼlumotlari yagona axborot bazasi yaratilishini hamda ularni muhofaza qilish va oqilona foydalanish maqsadida zamonaviy axborot texnologiyalari asosida monitoring qilinishini taʼminlash;
shifobaxsh, ozuqabop va texnik oʻsimliklarning yovvoyi holda oʻsuvchi turlari tabiiy zaxiralarini xatlovdan oʻtkazish;
pitomniklarda yetishtirilgan biologik xilma-xillik obyektlaridan foydalanish va ularni tabiiy muhitdan olish hajmlarini kamaytirishni ragʻbatlantiruvchi soliq va boj yigʻimlari tizimini yaratish;
yoʻq boʻlib ketish arafasida turgan hayvonot dunyosi obyektlarini koʻpaytirish boʻyicha mavjud pitomniklarni kengaytirish va yangilarini tashkil etish;
Qizil kitobga kiritilgan, pitomniklarda yetishtirilgan chiroyli tuvaloqlarni tabiatga qoʻyib yuborishni koʻpaytirish;
Buxoro ixtisoslashtirilgan “Jayron” pitomnigida jayronlar sonini koʻpaytirish, yangi tashkil etiladigan qoʻriqlanadigan tabiiy hududlarda jayronlarning yangi populyatsiyalarini tashkil qilish;
biologik xilma-xillik va ekotizim xizmatlarining iqtisodiy qiymatini baholash mexanizmini ishlab chiqish;
respublikaning viloyat markazlari va yirik shaharlari atrofida “yashil belbogʻlar” yaratish;
oʻrmon bilan qoplangan oʻrmon fondi hududini koʻpaytirish;
respublika oʻrmonlari atlasini yaratish maqsadida oʻrmon fondini xatlovdan oʻtkazish;
asosan biologik va ekologik xavfsiz usullardan foydalangan holda, oʻrmon zararkunandalari va kasalliklariga qarshi kurashishning yangi usullarini ishlab chiqish va joriy etish;
oʻrmon fondining sifat tarkibini yaxshilash va uning oʻrmon zararkunandalari va kasalliklariga chidamliligini oshirish maqsadida ilmiy va seleksiya ishlarini takomillashtirish;
mexanizatsiyalashtirish darajasini oshirish hamda oʻrmon ekinlarini yaratishning yangi texnologiyalarini joriy etish hisobiga, shu jumladan gen-modifikatsiyalashtirilgan organizmlardan foydalangan holda, daraxtzorlarning sifatini va turlari xilma-xilligini oshirish;
sanoat chiqindilarining hosil boʻlish hajmlarini kamaytirish hamda mavjud hajmlarini qisqartirish, shu jumladan xavfli chiqindilarning aholi salomatligiga va atrof muhitga salbiy taʼsirining oldini olish sohasida:
chiqindilarni sanoat tarmoqlari va/yoki kimyoviy-fizik parametrlar asosida tasniflash tizimini joriy etish;
ishlab chiqarishda chiqitsiz va kam chiqitli texnologiyalar joriy etilishini, shu jumladan imtiyozli kreditlar taqdim etish orqali iqtisodiy jihatdan ragʻbatlantirishni taʼminlash;
konchilik va qayta ishlash korxonalarining chiqindilarini qayta ishlash va utilizatsiya qilish boʻyicha texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etishni ragʻbatlantirish;
Turgʻun organik ifloslantiruvchi moddalar toʻgʻrisidagi Stokgolm konvensiyasi talablarini bajarish boʻyicha Harakatlar milliy rejasini ishlab chiqish, qabul qilish va amalga oshirishni taʼminlash;
qishloq xoʻjaligi ekinlariga ishlov berishda ishlatiluvchi yaroqsiz holga kelib qolgan kimyoviy vositalarni bosqichma-bosqich yoʻq qilish yoki ekologik jihatdan xavfsiz yoʻqotishni taʼminlash;
sanoat obyektlarida xavfli chiqindilarni ekologik jihatdan xavfsiz saqlanishini tashkil etishni taʼminlash;
oʻzining isteʼmol xususiyatlarini yoʻqotgan va tarkibida xavfli moddalar mavjud boʻlgan tovarlar (simobli lampa va priborlar, batareykalar, akkumulyator va boshqalar)ni yigʻish, foydalanish va/yoki zararsizlantirish tizimini tashkil etish;
tibbiy chiqindilarni yigʻish, zararsizlantirish, utilizatsiya qilish va koʻmib tashlash tizimini tashkil etish;
zaharli kimyoviy moddalar va boshqa zaharli moddalarni koʻmish uchun moʻljallangan maxsus poligonlarni konservatsiyalash boʻyicha manzilli dasturni ishlab chiqish va amalga oshirilishini taʼminlash, shu jumladan “Chorkesar” va “Yangiobod” obyektlarini toʻliq rekultivatsiya qilish va ekologik qayta tiklash;
iqtisodiyotni ekologiyalashtirish sohasida:
resurslardan foydalanishni optimallashtirish va tabiatni muhofaza qilish faoliyatining samaradorligini oshirish, shuningdek, “yashil infratuzilma”ni yaratish;
milliy iqtisodiyotni suvdan tejab foydalanish, qayta tiklanadigan energiya texnologiyalarini rivojlantirish va keng qoʻllashni ragʻbatlantirishga yoʻnaltirib oʻzgartirish, shuningdek, yuqori energiya samarador standartlar asosida inshootlar barpo etish;
ekologik jihatlarning davlat sektoral siyosatiga, shu jumladan rejalar, dasturlar va boshqa strategik hujjatlarni strategik ekologik baholash mexanizmini joriy etish, shuningdek, alohida loyihalarning atrof muhitga taʼsirini baholash orqali integratsiyalashuvini taʼminlash;
ekotizimlarning qayta tiklanish imkoniyatlari va potensial sigʻimini baholash parametrlarini ishlab chiqish hamda mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishni rejalashtirishda ushbu parametrlarni hisobga olish tartib-taomilini joriy etish;
xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatini ekologik sugʻurtalash va ekologik auditdan oʻtkazish tizimini tatbiq etish;
atrof muhitning sifatini belgilovchi ustuvor yoʻnalishlar boʻyicha xalqaro standartlarga (BMT Yevropa iqtisodiy komissiyasi, YEYI va boshqalar) oʻtishni taʼminlash;
davlat xaridlarini amalga oshirishda ekologik standartlarni qoʻllashni kengaytirish;
tabiatdan foydalanishning iqtisodiy mexanizmlarini qoʻllash sohasida:
“ifloslantiruvchi toʻlaydi” tamoyilini toʻliq amalga oshirish, ifloslantiruvchi moddalarni chiqarganlik va oqizganlik uchun toʻlov miqdorlarining ular hajmiga hamda atrof muhit va aholi salomatligi uchun xatarliligiga bogʻliqligini taʼminlash;
Yevropa standartlari asosida nazorat qilinadigan ifloslantiruvchi moddalar sonini optimallashtirgan holda, ularni chiqarish va oqizishni samarali nazorat qilish mexanizmini joriy etish;
ekologik neytral texnologiyalar, mahsulotlar va xizmatlardan foydalanish hamda ularni olib kirishni ragʻbatlantiruvchi soliq va bojlar tizimini yaratish;
xoʻjalik faoliyatidan atrof muhitga yetkaziladigan zararni hisoblashning samarali metodikalarini ishlab chiqish va ularni joriy etishni taʼminlash;
qayta tiklanadigan energiya manbalaridan, shu jumladan qayta tiklanadigan energiya manbalaridan olingan elektr energiyasini tarmoqqa yetkazib berishning maxsus xarid tarifi (“yashil tarif”)ni joriy etish orqali foydalanishni ragʻbatlantiruvchi normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish va qabul qilish;
davlat ekologik nazorati funksiyalarini amalga oshirish sohasida:
Oʻzbekiston Respublikasining Ekologik kodeksini ishlab chiqish va qabul qilish orqali atrof muhitni muhofaza qilish sohasida davlat organlarining funksiya hamda vazifalarini aniq chegaralash, shuningdek, ularning harakatlari muvofiqlashtirilishini taʼminlash;
takrorlanishlarni bartaraf etgan holda, ekologiya sohasidagi barcha nazorat funksiyalari yagona davlat organi doirasida optimal ravishda markazlashtirilishini taʼminlash;
atrof muhitni muhofaza qilishni, shu jumladan nazorat qiluvchi tuzilmalarni atrof muhitning ifloslanish darajasini zamonaviy mobil tahliliy nazorat vositalari bilan jihozlash boʻyicha budjetdan mutanosib ravishda moliyalashtirilishini taʼminlash;
atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi mutaxassisliklar, oʻquv rejalari va mutaxassislar tayyorlash dasturlarini yangilashni taʼminlash, kadrlarni, shu jumladan xorijiy mutaxassislarni jalb etgan holda tayyorlash tizimini takomillashtirish;
atrof muhitga taʼsiri boʻyicha I va II toifalarga mansub xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan ekologik xizmatlar tashkil etishni amaliyotga tatbiq etish va maʼlum bir davr oraligʻida majburiy tartibda ularning malakasini oshirib borish;
davlat ekologik ekspertizasi va ekologik sertifikatlashtirishni amalga oshirish sohasida:
davlat ekologik ekspertizasi oʻtkazilishini tartibga soluvchi normativ-huquqiy bazani, shu jumladan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning ekologik xavflilik toifasini aniqlash tizimini xalqaro standartlar asosida tanqidiy qayta koʻrib chiqish;
“eng yaxshi maqbul texnologiyalardan foydalanish” prinsipiga oʻtish;
ekspertiza obyektlarining taʼsirini modellashtirishning zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish, shuningdek, xoʻjalik yurituvchi subyektlarning atrof muhitga taʼsirini baholash natijalaridan foydalanish imkoniyatini yaratish;
ekologik normativlarni individual belgilash usulidan tarmoq usuliga oʻtishni taʼminlash;
ifloslantiruvchi moddalarni chiqarish va oqizish kvotalari, shuningdek, ekologiya-xoʻjalik tumanlarining chiqindilarini joylashtirishning aniq mezonlarini belgilash;
ekspertizadan keyingi nazoratning samarali mexanizmini yaratish;
ekologik menejment tizimini yaratishning xalqaro standartlarini joriy etish, MDH, YEYI davlatlari hamda boshqa mamlakatlar bilan ekologik sertifikatlashtirish boʻyicha ishlarni oʻzaro tan olish mexanizmini tatbiq etish;
ekologik sertifikatlar va sinov protokollari xorijda eʼtirof etilishi uchun ekologik sertifikatlashtirish organi va sinov laboratoriyasining xalqaro darajada akkreditatsiya qilinishini taʼminlash;
amaldagi standartlarning xalqaro ISO (Xalqaro standartlashtirish tashkiloti) va XEK (Xalqaro elektrotexnika komissiyasi) standartlari bilan uygʻunlashuvini taʼminlash;
ekologik sertifikatlashtirish, shu jumladan gʻildirakli transport vositalarini sertifikatlashtirish tizimini takomillashtirish;
avtomobillarning ekologik toifalarini belgilash laboratoriyasini tashkil etish va uning akkreditatsiyadan oʻtkazilishini taʼminlash;
atrof tabiiy muhitning davlat monitoringi tizimi sohasida:
aloqador vazirliklar va idoralar laboratoriyalarining moddiy-texnika va metodik taʼminotini tubdan yaxshilash;
respublika ichkarisida atmosfera havosi ifloslanishini avtomatik tarzda oʻlchaydigan postlar tizimini yaratish;
atrof muhitga taʼsiri boʻyicha I toifaga mansub xoʻjalik yurituvchi subyektlarni atmosfera havosiga asosiy (tashkillashtirilgan) turgʻun manbalardan tashlanmalarni va suv obyektlarini ifloslantirish manbalaridan tashlanmalarni tahlil qiluvchi avtomatik tizimlar bilan jihozlash;
aloqador vazirliklar va idoralar, shuningdek, xoʻjalik yurituvchi subyektlar monitoringi natijalari maʼlumotlarini yigʻishning zamonaviy axborot tizimini ishlab chiqish va joriy etish;
atrof muhitning holati va yuz berishi mumkin boʻlgan ekologik tahdidlar toʻgʻrisidagi axborotning ochiqligi va shaffofligini taʼminlash maqsadida respublikaning elektron ekologik xaritasini yaratish;
aerodinamik diametri 10 mikrondan oshmaydigan (PM10), shu jumladan aerodinamik diametri 2,5 mikrondan oshmaydigan (PM2,5) oʻlchangan qattiq zarrachalar bilan atmosfera havosining ifloslanish darajasini monitoring bilan qamrab olinishini taʼminlash;
atrof muhit obyektlari holatini baholash koʻrsatkichlar tizimini takomillashtirish va tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarini amalga oshirish samaradorligi mezonlarini ishlab chiqish;
davlat organlari, jamoat tashkilotlari va aholini atrof muhit holati toʻgʻrisida ishonchli axborot bilan taʼminlash;
atrof muhitni muhofaza qilishni ilmiy jihatdan taʼminlash sohasida:
ilmiy-texnik axborot bilan almashish tizimini rivojlantirish va takomillashtirish;
ilmiy gʻoyalarni tabiatni muhofaza qilishga qaratilgan uskunalarning aniq sanoat namunalariga aylantirilishini taʼminlovchi mexanizmni yaratish hamda ularni texnologik jarayonga tatbiq etish;
ekologik toza va resurs tejaydigan texnologiyalar, ishlab chiqarishlar, xom ashyo, materiallari, mahsulot va uskunalarning turlari ishlab chiqilishini taʼminlash;
yuz berishi mumkin boʻlgan global va mintaqaviy iqlim oʻzgarishlariga nisbatan tabiat tizimlari va xoʻjalik faoliyati sektorlarining zaifligi tadqiq etilishini taʼminlash, ekologik xavf-xatarlarni aniqlashning ilmiy asoslarini ishlab chiqish;
tirik organizmlarning yot va genetik oʻzgartirilgan turlari tarqalishini tahlil etishni taʼminlash va mazkur jarayonlarni nazorat qilish, ularning salbiy oqibatlari darajasini pasaytirish boʻyicha tegishli usullarni ishlab chiqish;
atrof muhitni muhofaza qilish sohasida toʻplangan bilimlarni tizimlashtirish va bu boradagi ilmiy tadqiqotlar muvofiqlashtirilishini tashkil etish;
suv isteʼmoli boʻyicha yangi meʼyorlar, suv taʼminoti va ichimlik suv manbalari sifati normativlarining ilmiy-metodik asoslantirilishini taʼminlash;
hududlarni ekologik rayonlashtirish metodologiyasini ishlab chiqish, shuningdek, salomatlik uchun eng xavfli hududlarni aniqlash uchun suv havzalari va ichimlik suvining ifloslanish darajasini baholash mezonlarini qayta koʻrib chiqish;
atrof muhitni muhofaza qilish masalalarida fuqarolik jamiyati institutlarining ishtiroki, shuningdek, ekologik taʼlimning uzluksiz tizimini yaratish sohasida:
atrof muhitning holati va tabiiy resurslardan foydalanish toʻgʻrisida milliy maʼruzalarni muntazam tayyorlash va chop etish;
ekologik jihatdan muhim ahamiyatga ega boʻlgan qarorlarni qabul qilishda jamoatchilikning albatta ishtirok etishini taʼminlashning samarali mexanizmni yaratish;
davlat ekologik ekspertizasi oʻtkazilgunga qadar atrof muhitga taʼsiri boʻyicha I va II toifalarga mansub (yuqori va oʻrtacha xavf-xatar) faoliyat turlarining atrof muhitga taʼsirini baholash loyihalari yuzasidan jamoatchilik eshitishlarini va jamoat ekologik ekspertizasini oʻtkazish mexanizmini yaratish;
atrof muhitni muhofaza qilish jamoat inspektorlari institutining takomillashtirilishini taʼminlash;
barcha darajalardagi taʼlim oʻquv dasturlariga ekologiya, atrof muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanish masalalarini kiritish orqali uzluksiz ekologik taʼlim tizimini takomillashtirish;
taʼlim tizimining barcha darajalari uchun ekologiya sohasida mutaxassislar tayyorlashni, shuningdek, kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirishni taʼminlash.
VI bob. Kutilayotgan natijalar
Konsepsiyaning amalga oshirilishi natijasida 2030-yilda;
Orol dengizining qurigan tubining Oʻzbekistondagi qismida oʻrmonzorlar maydonini uning jami hududiga nisbatan 60 foizgacha yetkazish;
qishloq xoʻjaligida suv resurslarini yoʻqotishni 10 foizga kamaytirish;
qishloq xoʻjaligida suv isteʼmolini (solishtirma gektarga nisbatan) 15 foizga kamaytirish;
oqava suvlarini tozalash samaradorligini 80 foizgacha oshirish;
atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalar chiqarilishini 10 foizga kamaytirish;
transport vositalarining 80 foizini gaz-ballon yoqilgʻisi va elektr energiyasida ishlashga oʻtkazish;
oʻrmonzorlar bilan qoplangan oʻrmon fondi hududini 4,5 mln gektargacha kengaytirish;
IV toifadagi qoʻriqlanadigan tabiiy hududlar maydonini 12 foizgacha kengaytirish;
Qizil kitobga kiritilgan va pitomniklarda parvarish qilingan chiroyli tuvaloqlarni tabiatga qoʻyib yuborishni yiliga 4000 gacha koʻpaytirish;
aholini qattiq maishiy chiqindilarni toʻplash va olib ketish xizmatlari bilan 100 foiz qamrab olish;
hosil boʻladigan qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlash hajmini 65 foizgacha koʻpaytirish;
alohida xususiyatga ega chiqindilar (tarkibida simob boʻlgan chiqindilar, avtoshinalar, akkumulyatorlar, ishlatib boʻlingan moylar, qadoqlar chiqindilari va boshqalar)ni qayta ishlash hajmini 30 foizgacha koʻpaytirish kutilmoqda.
VII bob. Konsepsiyani amalga oshirish mexanizmlari
Konsepsiya Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan uch yillik “yoʻl xaritalari”ni qabul qilish orqali amalga oshiriladi. Ular asosida tegishli vazirlik hamda idoralar tomonidan tasdiqlanadigan idoraviy dasturlar, shuningdek, mahalliy hokimiyat organlari tomonidan tasdiqlanadigan hududiy harakatlar rejasi ishlab chiqiladi.
2030-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasiga ILOVA
2030-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasi doirasidagi
(ilova Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 17-yanvardagi PF-14-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 20.01.2024-y., 06/24/14/0052-son)
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 30-oktabrdagi PF-5863-son Farmoniga 2-ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasining 2030-yilgacha moʻljallangan atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasini 2019 — 2021-yillarda amalga oshirish boʻyicha
(2-ilova Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 23-iyuldagi PF-106-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 03.08.2024-y., 06/24/106/0571-son)
(Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-noyabrdagi PF-184-sonli Farmoniga asosan 3-ilovaning oʻz kuchini yoʻqotish sanasi — 2025-yil 1-yanvar — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 23.11.2024-y., 06/24/184/0954-son)