HuquqTech
1995-1996-yillarda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi “oʻtish davri”ning keng koʻlamli oʻzgarishlarini fuqarolik-huquqiy tartibga solishda muhim rol oʻynadi va mamlakatda bozor iqtisodiyotini rivojlantirish uchun mustahkam huquqiy zamin yaratishga imkon berdi.
Shu bilan birga, Oʻzbekiston Respublikasi rivojlanishining yangi bosqichi iqtisodiyotni yanada liberallashtirish, iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishda davlat ishtirokini kamaytirish, xususiy mulk kafolatlarini himoya qilishni kuchaytirish, tadbirkorlikning rivojlanishini ragʻbatlantirish va xorijiy investitsiyalarni faol jalb etish boʻyicha ustuvor vazifalarni belgilab berdi.
Real bozor iqtisodiyoti va ilgʻor xalqaro standartlar talablariga javob beradigan, toʻgʻridan toʻgʻri amal qiladigan zamonaviy fuqarolik qonunchiligini shakllantirmasdan turib ushbu vazifalarga erishib boʻlmaydi.
Fuqarolik-huquqiy tartibga solishning eng muhim qoidalarini belgilovchi kodifikatsiya qilingan qonun hujjati boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi fuqarolik qonunchiligi hujjatlari tizimida markaziy oʻrinni egallaydi.
Iqtisodiy islohotlarning amalga oshirilishi boʻyicha oʻtkazilgan tahlil Fuqarolik kodeksida, avvalambor, bozor islohotlarini yanada chuqurlashtirish, qulay investitsiya va ishbilarmonlik muhitini shakllantirish, xalqaro reytinglarda mamlakat oʻrnini yaxshilashga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi jiddiy kamchilik va boʻshliqlarni aniqlashga imkon berdi.
Fuqarolik qonunchiligini bozor iqtisodiyoti tamoyillari va xalqaro standartlarga muvofiq modernizatsiya qilish, mamlakatimizda iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish va bozor iqtisodiyotini rivojlantirish uchun zamonaviy fuqarolik-huquqiy asos yaratish, shuningdek 2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida belgilangan vazifalarni bajarish maqsadida:
1. Quyidagilar Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligini yanada takomillashtirishning asosiy ustuvor yoʻnalishlari etib belgilansin:
fuqarolik qonunchiligi normalarini tizimlashtirish va unifikatsiya qilish, ularning eng namunali xorijiy amaliyotlar bilan uygʻunligini taʼminlash, shuningdek, ushbu sohada ilgʻor xalqaro standartlarni implementatsiya qilish;
xususiy mulkning daxlsizligi kafolatlarini taʼminlaydigan, jismoniy va yuridik shaxslarning, ayniqsa tadbirkorlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qiladigan samarali fuqarolik-huquqiy mexanizmlarni belgilash;
ommaviy va fuqarolik huquq normalarini aniq chegaralash, iqtisodiyotni boshqarishda maʼmuriy-buyruqbozlik tamoyillariga asoslangan, oʻz ahamiyatini yoʻqotgan va eskirib qolgan qoidalarni chiqarib tashlash;
davlat-xususiy sherikligi, klasterlik ishlab chiqarishi, elektron tijorat, kripto-valyuta aylanmasi, yer uchastkalarini xususiylashtirish, ulushli qurilish va boshqa zamonaviy fuqarolik-huquqiy institutlar va iqtisodiy munosabatlar shakllarini huquqiy tartibga solishni taʼminlash.
2. Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish konsepsiyasi 1-ilovaga muvofiq maʼqullansin.
3. Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish boʻyicha idoralararo komissiya (keyingi oʻrinlarda — Idoralararo komissiya) tashkil etilsin va uning tarkibi 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
4. Idoralararo komissiya (Davletov):
a) ikki hafta muddatda fuqarolik huquqi sohasidagi yetakchi mutaxassislar orasidan fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish boʻyicha ishchi guruhlarni tashkil etsin va ularning ish rejalarini tasdiqlasin;
b) bir oy muddatda yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi loyihasini va fuqarolik qonunchiligini takomillashtirishga qaratilgan boshqa normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish faoliyatiga xalqaro tashkilotlarning ekspert-texnik va moliyaviy koʻmagini jalb etish masalasi koʻrib chiqilishini taʼminlasin;
v) bir oy muddatda fuqarolik huquqi sohasidagi ilgʻor xorijiy tajribani oʻrganish, jumladan xorijiy davlatlarga tashriflarni tashkil etishni, vakolatli organlar va tashkilotlar vakillari bilan uchrashuvlar oʻtkazishni nazarda tutuvchi dasturni tasdiqlasin;
g) 2020-yil 1-aprelga qadar yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va fuqarolik qonunchiligini takomillashtirishga qaratilgan boshqa normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini oʻrnatilgan tartibda Vazirlar Mahkamasiga kiritsin;
d) fuqarolik qonunchiligini yanada takomillashtirishning yoʻnalishlarini, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining yangi tahrirdagi loyihasini keng muhokama qilish maqsadida ilmiy doiralar va fuqarolik jamiyati institutlari vakillari hamda xorijiy ekspertlarni jalb qilgan holda uchrashuvlar, seminarlar, davra suhbatlari va matbuot anjumanlarining tashkil etilishini taʼminlasin.
5. Idoralararo komissiya rahbariga mazkur farmoyishda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda vazirlik va idoralar, respublikaning ilmiy va taʼlim muassasalari, xalqaro tashkilotlar mutaxassislari, shuningdek mahalliy hamda xorijiy ekspert va maslahatchilarni jalb qilish huquqi berilsin.
6. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, masʼul vazirlik va idoralar ushbu farmoyishda belgilangan vazifalarni samarali amalga oshirish uchun zarur boʻlgan tashkiliy va amaliy choralar koʻrilishini taʼminlasin.
7. Ushbu farmoyishning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A.N. Aripov va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti maslahatchisining birinchi oʻrinbosari B.M. Mavlonov zimmasiga yuklansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV
Toshkent sh.,
2019-yil 5-aprel,
F-5464-son
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-apreldagi F-5464-sonli farmoyishiga 1-ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish
2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida iqtisodiyotni liberallashtirish, iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishda davlat ishtirokini kamaytirish, xususiy mulk kafolatlari himoyasini kuchaytirish, tadbirkorlik rivojini ragʻbatlantirish va xorijiy investitsiyalarni faol jalb etish boʻyicha birinchi darajali maqsad va vazifalar belgilangan.
Kodifikatsiya qilingan qonun hisoblanadigan va fuqarolik-huquqiy tartibga solishning eng muhim qoidalarini belgilovchi Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (keyingi oʻrinlarda Fuqarolik kodeksi deb yuritiladi) fuqarolik qonunchiligi hujjatlari tizimida markaziy oʻrinni egallaydi.
1995-1996-yillarda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi “oʻtish davri”ning keng koʻlamli oʻzgarishlarini fuqarolik-huquqiy tartibga solishda muhim rol oʻynadi va mamlakatda bozor iqtisodiyotini rivojlantirish uchun mustahkam huquqiy zamin yaratishga imkon berdi.
Shu bilan birga, oʻtkazilgan tahlil Fuqarolik kodeksining amaldagi tahriri mamlakatda tez rivojlanayotgan iqtisodiy munosabatlar talablariga va fuqarolik huquqi sohasidagi xalqaro standartlarga yetarli darajada javob bera olmasligini koʻrsatmoqda. Xususan:
birinchidan, Fuqarolik kodeksida eskirgan huquqiy institutlar, shuningdek bozor iqtisodiyotiga asoslangan rivojlangan davlatlar huquqiy tizimida mavjud boʻlmagan yuridik shaxslarning tashkiliy-huquqiy shakli saqlanib qolgan;
ikkinchidan, “tijorat tavakkalchiligi”, “xoʻjalik yurituvchi subyektlar tengligi”, “adolatli kompensatsiya”, “shartnomaviy majburiyatlarni bajarishdan bosh tortish” kabi anʼanaviy fuqarolik-huquqiy institutlar mavjud emas;
uchinchidan, zamonaviy bozor sharoitlarida talab etiladigan fuqarolik-huquqiy shartnomalar va munosabatlarning alohida shakllari, shu jumladan, davlat-xususiy sherikligi, dilerlik shartnomasi, ulushli quruvchilik, klaster ishlab chiqarish, elektron tijorat, kripto-valyuta aylanmasi, yer uchastkasini xususiylashtirish va boshqalarni tartibga solish nazarda tutilmagan;
toʻrtinchidan, Fuqarolik kodeksida koʻp miqdordagi havolaki normalarning (80 ga yaqin) mavjudligi kodeksning toʻgʻridan toʻgʻri amal qiluvchi hujjatga aylanishiga toʻsqinlik qilmoqda va uning fuqarolik- huquqiy munosabatlarni tartibga solish borasidagi maqomini pasaytirmoqda;
beshinchidan, bir-biriga oʻxshash va boshqa tashkiliy-huquqiy shakllardagi qoidalar aralashmasidan tashkil topgan yuridik shaxslar tashkiliy-huquqiy shakllarining koʻpligi (masalan, qonunchilikda xususiy korxona va unitar korxona tarkibiga boshqa ishtirokchilarning kirishi nazarda tutilmaganligi, ularning investitsiya jalb qila olmasliklariga sabab boʻladi);
oltinchidan, Fuqarolik kodeksida fuqarolik huquqi institutlariga taalluqli boʻlmagan ommaviy huquq normalari, xususiy mulk va shartnomaviy munosabatlariga oid asoslanmagan miqdordagi cheklovlar mavjud;
yettinchidan, Fuqarolik kodeksida fuqarolik-huquqiy munosabatlarda axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalanish masalalarini tartibga soluvchi qoidalar deyarli mavjud emas.
2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida koʻrsatilgan maqsad va vazifalarga erishish, shuningdek fuqarolik qonunchiligini bozor iqtisodiyoti va xalqaro standartlar talablariga muvofiqlashtirish maqsadida, quyidagi asosiy yoʻnalishlarni nazarda tutuvchi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish Konsepsiyasi ishlab chiqildi:
I. Fuqarolik qonunchiligi normalarini unifikatsiya qilish va tizimlashtirish
1. Fuqarolik qonunchiligini unifikatsiya qilish va tizimlashtirish maqsadida uni inventarizatsiyadan oʻtkazish, shuningdek xalqaro standartlar talablariga va eng yaxshi xorijiy amaliyotlarga muvofiqlashtirish.
2. Fuqarolik kodeksi va boshqa fuqarolik qonun hujjatlaridagi atama va tushunchalarning huquqiy maʼnolarini ularni aniq taʼriflash va bir xilda qoʻllash orqali takomillashtirish.
3. Turlicha sharhlanadigan yoki amaliyotda qoʻllanilishi masalasida tushuntirishlarni talab qiladigan normalarni chiqarib tashlash yoki ularni takomillashtirish.
4. Fuqarolik kodeksi va boshqa fuqarolik qonun hujjatlarining toʻgʻridan toʻgʻri amal qilishi uchun ulardagi havolaki normalarni qisqartirish.
5. Fuqarolik-huquqiy munosabatlari ishtirokchilarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilishga toʻsqinlik qiluvchi fuqarolik qonunchiligidagi huquqiy boʻshliqlar va kolliziyalarni bartaraf etish.
II. Asosiy fuqarolik-huquqiy institutlarni takomillashtirish
1. Jamiyat va xalqaro standartlarning axloqiy prinsip va maʼnaviy meʼyorlari (“halollik”, “adolat”, “oqillik” va boshqa prinsiplar)ni inobatga olgan holda fuqarolik-huquqiy munosabatlarning amaldagi prinsiplarini takomillashtirish va yangilarini joriy qilish.
2. Kodeksga fuqarolik qonunchiligining muhim tushuncha va institutlarini belgilash borasidagi asosiy hujjat maqomini berish maqsadida mavjud tushuncha (atama)larni qayta koʻrib chiqish va yangilarini kiritish.
3. Fuqarolik huquqi va fuqarolik majburiyatlarini vijdonan va munosib amalga oshirishni taʼminlashga qaratilgan chora va vositalarni takomillashtirish.
4. Maʼnaviy, moddiy zarar va ziyonlarni hisoblash tartibini joriy etish yoʻli bilan fuqarolik qonunchiligining kompensatorlik funksiyasini kuchaytirish.
5. Yuridik shaxslarning tashkiliy-huquqiy shakllarini optimallashtirish, bir-biriga oʻxshash, shuningdek bozor munosabatlarida ommalashmagan tashkiliy-huquqiy shakllarni tugatish.
6. Ishonchnomaning majburiy yozma shakli va uning amal qilish muddatini cheklash va boshqalarni qayta koʻrib chiqqan holda xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish orqali vakillik institutini takomillashtirish.
7. Mulkdor huquqlarini kengaytirish yoʻli bilan ashyoviy huquqlar institutini kuchaytirish.
8. Majburiyat huquqini takomillashtirish, jumladan majburiyatlarning vujudga kelish asoslarining toʻliq roʻyxatini aniqlash va majburiyatdagi shaxslarning oʻzgarishi masalalarini tartibga soluvchi normalarni modernizatsiya qilish.
9. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik institutini takomillashtirish, jumladan, zararni qoplashning adolatli tartibini taʼminlash.
10. Sugʻurta, jumladan oʻzaro sugʻurtalash (mulkni va boshqa mulkiy manfaatlarni oʻzarolik asosida sugʻurta qilish) institutining rivojlanishi uchun ixtiyoriy badallar investitsiyasidan doimiy daromad olishni nazarda tutuvchi shart-sharoitlarni yaratish.
11. Er-xotinning birgalikdagi vasiyatnomasi va meros shartnomasiga oid qoidalarni kiritish, meros qoldiruvchi va merosxoʻr kreditorlarining himoyasini kuchaytirish, merosni qabul qilib olish muddatlarini belgilash yoʻli bilan meros huquqini takomillashtirish.
12. Xalqaro xususiy huquq normalarini qayta koʻrib chiqish, shu jumladan turli mamlakatlar huquqlarini muqobil qoʻllash prinsipini mustahkamlash, majburiyat mazmunini tartibga soluvchi huquqqa havola sifatida qoʻshimcha muqobil kollizion bogʻlanishni koʻllash, kollizion tartibga solishni nazarda tutgan shartnomadan tashqari majburiyatlar doirasini aniqlash imkoniyatini koʻrib chiqish.
III. Bozor iqtisodiyotini yanada rivojlantirish va xorijiy investitsiyalarni jalb etishning mustahkam huquqiy asoslarini shakllantirish
1. Mulk shakllarini belgilash tartibini qayta koʻrib chiqish, yerga boʻlgan xususiy mulk huquqini himoya qilish mexanizmlarini joriy etish, shuningdek insofli egallovchi huquqlarini himoya qilish tartibini takomillashtirish yoʻli bilan xususiy mulk himoyasining samaradorligini oshirish.
2. Bitimlar institutini takomillashtirish, jumladan bitimlarni majburiy davlat roʻyxatidan oʻtkazish va notarial tasdiqlashni, bitimni haqiqiy emas deb topish asoslari va holatlarini aniqlashtirishni nazarda tutuvchi normalarni qayta koʻrib chiqish.
3. Shartnomaviy-huquqiy munosabatlarning sifat jihatdan yangi mexanizmlarini joriy qilish, shu jumladan shartnoma turlarini optimallashtirish, dastlabki shartnoma institutini rivojlantirish, shartnoma tuzish erkinligini kengaytirish, shartnomaviy munosabatlarning barqarorligini taʼminlash, shartnomaviy munosabatlarda axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalanishni tartibga solish.
4. Korporativ munosabatlarni fuqarolik kodeksining tartibga solish predmeti doirasiga kiritish, jumladan, ommaviy aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatining oʻziga xosliklarini belgilash, korporativ hujjat kuchiga ega va uchinchi shaxslar uchun majburiy boʻlgan “korporativ shartnoma”ni joriy qilish, teng aksiyalar paketi egalari jamiyat faoliyatini izdan chiqarganida korporativ tanglik vaziyatidan chiqib ketish mexanizmlarini belgilash.
5. Kreditor va qarzdorlar huquqlarining ishonchli kafolatlarini taʼminlash, shu jumladan qayta tashkil etiladigan yuridik shaxslar kreditorlari huquqlarining real kafolatlari roʻyxatini va ular amal qilishining huquqiy mexanizmlarini belgilash, majburiyatlarni bajarish institutini qayta koʻrib chiqish, shuningdek kreditor talablarini qanoatlantirish ketma-ketligini aniq belgilash.
6. Oʻzbekiston Respublikasidagi xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarining huquqiy maqomini kuchaytirish va huquqlarini kengaytirish.
IV. Zamonaviy sharoitlarda talab yuqori boʻlgan fuqarolik-huquqiy munosabatlarni tartibga solishning innovatsion shakllari va taomillarini joriy etish
1. Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarni qoʻllashning huquqiy asoslarini shakllantirish, xususan, kripto-aktivlar, shu jumladan mayning aylanmasini rivojlantirish, shaxsi koʻrsatilmagan maʼlumotlarning sezilarli massivlarini (“big data”) yigʻish va qayta ishlashni huquqiy tartibga solish, elektron tijoratdan foydalanish, elektron maydonchalar orqali xaridlarni amalga oshirish boʻyicha imkoniyatlarni kengaytirish.
2. Istalgan manfaatdor shaxslarga ishtirok etish huquqi taqdim etilgan holda yuridik shaxslar faoliyati bilan bogʻliq qarorlar boʻyicha jamoaviy nizolashish tartibini takomillashtirish. Yuridik shaxs direktorining fidutsiar majburiyatlari institutini kiritish.
3. Garov munosabatlari haqidagi normalarni rivojlantirish, jumladan taʼminlash choralarini rasmiylashtirish tartibini soddalashtirish, hamkorlikda garovni oluvchilar, garov agenti, fakultativ va muqobil majburiyatlar institutlarini kiritish, yoʻl qoʻyiladigan maqbul taʼminlovchi aktivlarning aniq toifasini mustahkamlash.
4. Erkin iqtisodiy zonalar hududida va Oʻzbekiston Respublikasining boshqa alohida hududlarida xorijiy huquqning eksterritorial qoʻllanilishi tartibini kiritish.
5. Shaxslar tasviri, ularning shaxsiy nomulkiy huquqlari va boshqa nomoddiy manfaatlarining ishonchli fuqarolik-huquqiy himoya qilinishini taʼminlash.
V. Konsepsiyaning amalga oshirilishidan kutilayotgan natijalar
Fuqarolik qonunchiligining takomillashtirilishi, jumladan Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining yangi tahrirda ishlab chiqilishi va qabul qilinishi quyidagilarga imkon beradi:
iqtisodiyotni yanada liberallashtirishning huquqiy asoslarini yaratish;
iqtisodiyotda davlatning ishtirokini qisqartirish;
mulkdorlar huquqlari himoyasining kuchaytirilishi va iqtisodiyotda xususiy mulkning ustuvor rolini taʼminlash;
ishbilarmonlik muhitini va investitsion iqlimni yaxshilash;
mamlakatning xalqaro reytinglardagi oʻrnini oshirish;
2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida belgilangan boshqa vazifalarni hal qilish.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-apreldagi F-5464-son farmoyishiga 2-ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish boʻyicha Idoralararo komissiya
Izoh: Idoralararo komissiya aʼzolari boshqa ishga oʻtgan taqdirda, uning tarkibiga ushbu lavozimlarga yangidan tayinlangan yoki zimmasiga tegishli funksiyalarni bajarish yuklatilgan shaxslar kiritiladi.