HuquqTech
Iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohani jadal rivojlantirish, ilmiy-intellektual hamda moliyaviy resurslarni toʻliq safarbar etgan holda ilmiy-innovatsion salohiyatdan keng foydalanish, istiqbolda ilm-fanni muntazam isloh qilib borishning ustuvor yoʻnalishlarini belgilash, zamonaviy bilimga ega va mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash, ilmiy infratuzilmani modernizatsiya qilish ishlarini sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtarish maqsadida, shuningdek 2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, maʼrifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturiga muvofiq:
1. Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi (keyingi oʻrinlarda — Konsepsiya) hamda Konsepsiyaning maqsadli koʻrsatkichlari va indikatorlari 1 va 1a-ilovalarga muvofiq tasdiqlansin.
2. Belgilansinki, Konsepsiya hamda uning maqsadli koʻrsatkichlari va indikatorlari, shu jumladan quyidagilarni nazarda tutadi:
a) ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish borasida:
ilmiy tashkilotlarning ilmiy-innovatsion faoliyati samaradorligini baholashga yoʻnaltirilgan milliy reyting tizimini joriy etish;
ilm-fanda oʻzini oʻzi boshqarish tizimini rivojlantirish orqali davlat va ilmiy tashkilotlar oʻrtasida ijtimoiy sheriklikni rivojlantirish hamda uning doirasida loyihalarni amalga oshirish;
b) ilm-fan va ilmiy faoliyatni moliyalashtirish tizimini takomillashtirish hamda moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalash borasida:
2025-yilga qadar ilm-fanga yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini 6 baravarga, 2030-yilgacha esa 10 baravarga oshirish;
2025-yilga qadar ilm-fanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan mablagʻlar ulushini amaldagi 8 foizdan 20 foizga, 2030-yilgacha esa 30 foizga yetkazish;
innovatsion ishlanmalar va startap loyihalarni moliyalashtirish maqsadida xorijiy yetakchi investitsiya kompaniyalari bilan hamkorlikda 2021-yilda 2 ta, 2025-yilda 10 ta venchur jamgʻarmalarini tashkil qilish;
v) yuqori malakali ilmiy va muhandis kadrlar tayyorlash hamda ularni ilmiy faoliyatga yoʻnaltirish borasida:
ilmiy tashkilotlar tadqiqotchilarining oʻrtacha yoshini 2025-yilga qadar 45 ga, 2030-yilgacha esa 39 ga yetkazish;
2025-yilga qadar 39 yoshgacha boʻlgan tadqiqotchilarning umumiy sonida yuqori malakali ilmiy xodimlarning (fan nomzodi, falsafa va fan doktorlari) ulushini 2 baravarga, 2030-yilgacha esa 3 baravarga oshirish;
g) ilm-fanni rivojlantirishning zamonaviy infratuzilmasini yaratish borasida:
2025-yilga qadar ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar sohasidagi texnologik innovatsiyalarga xarajatlarning umumiy hajmida tashkilotning oʻz kuchi bilan bajarilgan texnologik innovatsiyalarga xarajatlarning ulushini 3,5 baravarga, 2030-yilgacha esa 9 baravarga oshirish;
2021-yilda “Yashnobod” innovatsion texnoparkining rezidentlari sonini 60 taga yetkazish va shu asosda innovatsion mahsulotlar turi va hajmini oshirish, shuningdek 720 dan ortiq yangi ish oʻrinlarini yaratish;
7 ta zamonaviy laboratoriya majmualarini tashkil etish, ularni GLP va GMP jahon standartlariga mos uskunalar bilan jihozlash;
d) ilm-fan taraqqiyotiga koʻmaklashuvchi zamonaviy axborot muhitini shakllantirish borasida:
milliy ilmiy portalni yaratish;
olimlar, tashkilotlar, ilmiy-texnik axborot manbalari reytinglarini joriy etish.
3. Belgilab qoʻyilsinki:
ilmiy tashkilotlar rahbarlari lavozimiga ustuvor ravishda ilm-fan tizimini boshqarish koʻnikmasiga va iqtisodiy bilimga ega boʻlgan yosh mutaxassislar tayinlanadi;
2021-yil 1-yanvardan boshlab ilmiy tashkilotlar rahbarlarini Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasida oʻqitish va muntazam malakasini oshirib borish tizimi joriy qilinadi;
2021-yil 1-yanvardan boshlab har bir ilmiy tashkilotda uning boshqaruv xodimlarining cheklangan umumiy soni doirasida ilm-fan va ilmiy faoliyat boʻyicha maslahatchi lavozimi kiritiladi, bu lavozimga taniqli ilm-fan namoyandalari va nufuzli olimlardan biri tayinlanadi hamda maslahatchi tashkilotning Ilmiy kengashini boshqaradi;
ilmiy yoʻnalishlarni shakllantirish va ularning samarali faoliyat yuritishini taʼminlash hamda ilmiy maktablar, fan namoyandalari va yetakchi olimlarning sohadagi masʼuliyatini oshirish maqsadida har bir fan yoʻnalishlari boʻyicha fan jamiyatlari tashkil qilinadi;
2021-yilda xalqaro mustaqil ekspert kompaniyalarini jalb etgan holda Innovatsion rivojlanish va novatorlik gʻoyalarini qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasi mablagʻlari hisobidan barcha davlat ilmiy tashkilotlarining ilmiy-innovatsion faoliyati auditdan oʻtkaziladi;
barcha davlat boshqaruvi organlari va xoʻjalik birlashmalarining respublika darajasidagi rahbarlari (birinchi oʻrinbosarlari) bir vaqtning oʻzida ilm-fan va innovatsion faoliyatni rivojlantirishga masʼul hisoblanadi hamda bu borada tizimdagi tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtirib boradi.
4. Hududlarda ilmiy faoliyat bilan shugʻullanib kelayotgan iqtidorli yoshlarni qoʻllab-quvvatlash, ilm-fanga keng jalb qilish, nufuzli ilmiy maktablarni shakllantirish, ularning ilmiy salohiyatini oshirish maqsadida 2021-yil 1-yanvardan boshlab “Akademik harakatchanlik” dasturi joriy qilinsin.
Belgilab qoʻyilsinki, “Akademik harakatchanlik” dasturi doirasida:
ilmiy faoliyat bilan shugʻullanib kelayotgan iqtidorli yoshlarning ilmiy gʻoyalarini ragʻbatlantirish, ularning xorijiy universitetlar va ilmiy markazlarga qisqa muddatli stajirovkalarini tashkil etish uchun Yoshlar akademiyasining iqtidorli yoshlarni qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasi mablagʻlari hisobidan grantlar ajratiladi;
mazkur yoshlarga ilmiy tashkilotlar, oliy taʼlim muassasalari, shuningdek vazirlik, idora va tashkilotlar huzuridagi ilmiy tuzilmalardagi zamonaviy ilmiy asbob-uskunalardan bepul foydalanish huquqi beriladi.
Innovatsion rivojlanish vazirligi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda 2020-yil 1-dekabrga qadar “Akademik harakatchanlik” dasturini amalga oshirish boʻyicha Hukumat qarori loyihasini belgilangan tartibda Vazirlar Mahkamasiga kiritsin.
5. Quyidagilar:
Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 2020 — 2022-yillarda amalga oshirish boʻyicha “Yoʻl xaritasi” (keyingi oʻrinlarda — “Yoʻl xaritasi”) 2-ilovaga muvofiq;
Ilm-fan sohasi va ilmiy-tadqiqot ishlarini 2021 — 2023-yillarda moliyalashtirish hajmini kengaytirish va moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalashning maqsadli parametrlari (keyingi oʻrinlarda — Maqsadli parametrlar) 3-ilovaga muvofiq;
Ilm-fan sohasi va ilmiy-tadqiqot ishlarini 2021 — 2023-yillarda moliyalashtirish hajmini kengaytirish va moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalashning maqsadli parametrlariga erishish boʻyicha kompleks chora-tadbirlar rejasi (keyingi oʻrinlarda — Chora-tadbirlar rejasi) 4-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
6. 2021-yil 1-yanvardan boshlab Ilmiy darajali kadrlar tayyorlashni muvofiqlashtirishning yagona elektron tizimi joriy qilinsin.
Belgilansinki, Ilmiy darajali kadrlarni tayyorlashni muvofiqlashtirishning yagona elektron tizimi orqali quyidagi ishlar toʻliq amalga oshiriladi:
stajor-tadqiqotchi, izlanuvchi, ilmiy rahbar va konsultantlarga doir maʼlumotlar bankini shakllantirish, stajor-tadqiqotchi va izlanuvchilarning yakka tartibdagi rejasidagi ishlar bajarilishini qayd etish;
ilmiy darajali kadrlarni tayyorlash institutlarining samaradorligi monitoringini olib borish, tegishli hisobotlar va tahliliy maʼlumotlarni shakllantirish;
stajor-tadqiqotchilik, tayanch doktorantura, doktoranturada oʻqish uchun qabul kvotalari boʻyicha buyurtmanoma shakllantirish;
ilmiy darajali kadrlarni tayyorlash institutlarida oʻqish uchun talabgorlarni roʻyxatga olish.
Innovatsion rivojlanish vazirligi mazkur elektron tizimning uzluksiz ishlashi, unga texnik xizmat koʻrsatish va qoʻllab-quvvatlash, shuningdek uning funksional imkoniyatlarini yanada takomillashtirish bilan bogʻliq xarajatlarni moliyalashtirib borsin.
7. Shunday tartib oʻrnatilsinki, unga muvofiq:
oliy taʼlimdan keyingi taʼlimning bir pogʻonali tizimi joriy qilingan xorijiy davlatlarning roʻyxati har yili Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan xalqaro reytinglarda birinchi 300 ta oʻrindan birini egallagan oliy taʼlim tashkilotlarida olingan falsafa doktori (PhD) yoki fan doktori (DSc) ilmiy darajasi toʻgʻrisidagi hujjatlari Oʻzbekiston Respublikasida fan doktori (DSc) sifatida toʻgʻridan-toʻgʻri tan olinadi va nostrifikatsiya qilinadi (ekvivalentligi qayd etiladi);
(7-bandning ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 3-iyuldagi PF-107-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 04.07.2023-y., 06/23/107/0441-son)
xalqaro reytinglarda birinchi 300 ta oʻrindan birini egallagan oliy taʼlim tashkilotlarida olingan professor, dotsent, katta ilmiy xodim va ularga tenglashtirilgan boshqa ilmiy unvonlar toʻgʻrisidagi hujjatlar oliy taʼlim muassasalari va ilmiy tashkilotlar kengashlarining tavsiyasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasida qoʻshimcha ekspertiza oʻtkazmasdan va boshqa sinovlarsiz toʻgʻridan-toʻgʻri tan olinadi.
8. Vazirlar Mahkamasi ikki hafta muddatda quyidagilarni nazarda tutuvchi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Ilmiy va innovatsion faoliyatni rivojlantirish boʻyicha davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirish toʻgʻrisida”gi va “Ilm-fan sohasidagi davlat siyosati va innovatsion rivojlanishdagi davlat boshqaruvini yanada takomillashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarorlari loyihalarini Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasiga kiritsin:
ilmiy faoliyatga oid davlat dasturlarini shakllantirishning yangi tartibini joriy qilish;
Innovatsion rivojlanish va novatorlik gʻoyalarini qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasi, Ilmiy va ilmiy-texnik faoliyat natijalarini tijoratlashtirish Prezident jamgʻarmasi va Yoshlar akademiyasining iqtidorli yoshlarni qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasi mablagʻlaridan samarali foydalanish;
Innovatsion rivojlanish vazirligining amaldagi vazifa va funksiyalarini qayta koʻrib chiqib, uning faoliyat samaradorligini yanada oshirish.
9. Jahon banki tomonidan ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish asosida respublikamizda innovatsion tizimni rivojlantirish, innovatsion faoliyat sohasidagi indikatorlarni yaxshilashga koʻmaklashish maqsadida 50 million AQSh dollari miqdoridagi imtiyozli kredit mablagʻlarini ajratish toʻgʻrisidagi “Oʻzbekiston milliy innovatsion tizimini modernizatsiya qilish” loyihasi (keyingi oʻrinlarda — Loyiha) maʼqullanganligi maʼlumot uchun qabul qilinsin.
Innovatsion rivojlanish vazirligi hamda Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi 2021-yil 1-yanvarga qadar:
Loyiha doirasidagi tashabbuslarni (loyihalarni) baholash va ekspertizadan oʻtkazish uchun Xalqaro ekspert kengashini (International Expert Board) tashkil etish;
Jahon banki talablariga asosan Loyiha doirasidagi tashabbuslarni (loyihalarni) amalga oshirishga koʻmaklashish, moliyaviy nazorat va hisobot tizimini yuritish maqsadida loyihani amalga oshirish guruhini tashkil etish choralarini koʻrsin;
2021-yilda “Oʻzbekiston ilmiy salohiyatini oshirish” loyihasini amalga oshirish uchun Jahon bankining qoʻshimcha 50 million AQSh dollari miqdoridagi imtiyozli kredit mablagʻlarini jalb etish boʻyicha taklif kiritsin.
10. Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari, masʼul vazirlik, idora va boshqa tashkilotlar Maqsadli parametrlarni amalga oshirish doirasidagi tegishli sarf-xarajatlar uchun Davlat budjeti, tegishli mahalliy budjetlar parametrlari va budjetdan tashqari jamgʻarmalar doirasida mablagʻlar ajratsin.
(10-band Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 3-iyuldagi PF-107-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 04.07.2023-y., 06/23/107/0441-son)
11. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 1-maydagi PQ-4702-son qarori bilan tasdiqlangan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasini baholashning reyting koʻrsatkichlariga 2021-yil 1-yanvardan boshlab tegishli hududda mahalliy budjet mablagʻlari hisobidan moliyalashtirilgan fundamental, amaliy va innovatsion loyihalar soni, bir million aholi soniga toʻgʻri keladigan ilmiy tadqiqotchilar va olimlar soni, tijoratlashtirilgan ilmiy ishlanmalar soni va hajmi indikatorlari kiritilsin.
12. Innovatsion rivojlanish vazirligi 2020-yil 1-dekabrga qadar 2019-yilda ilmiy faoliyatga oid davlat dasturlari doirasida yakunlangan ilmiy loyihalar natijadorligini puxta va har tomonlama tahlil qilish asosida yaratilgan muhim ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirishni bir necha bor koʻpaytirish boʻyicha ishlarni tashkil etish dasturini qabul qilsin.
13. Masʼul ijrochilar — tizimida ilmiy tashkilotlar mavjud boʻlgan davlat boshqaruvi organlari va xoʻjalik birlashmalari:
bir oy muddatda Innovatsion rivojlanish vazirligi bilan kelishilgan holda “Yoʻl xaritasi”da belgilangan vazifalar va tadbirlarni amalga oshirishning 2020-2021-yillar uchun hamda har yil yakunida — kelgusi yil uchun chora-tadbirlar rejalari ishlab chiqilishi va tasdiqlanishini;
har chorakda hisobot oyidan keyingi oyning 5-sanasiga qadar chora-tadbirlar rejalari va “Yoʻl xaritasi”ning ijrosi boʻyicha maʼlumotlarning tegishli ravishda Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Innovatsion rivojlanish agentligiga taqdim etilishini taʼminlasin.
(13-bandning uchinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 3-iyuldagi PF-107-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 04.07.2023-y., 06/23/107/0441-son)
Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Innovatsion rivojlanish agentligi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda har chorakda hisobot oyidan keyingi oyning 10-sanasiga qadar mazkur Farmonning ijrosi boʻyicha umumlashtirilgan maʼlumotlar va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan takliflar tayyorlanishi va Vazirlar Mahkamasiga kiritilishini taʼminlasin.
(13-bandning toʻrtinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 3-iyuldagi PF-107-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 04.07.2023-y., 06/23/107/0441-son)
14. Quyidagilar:
Fan va texnologiyalar boʻyicha respublika kengashi (A.N. Aripov) zimmasiga — ushbu Farmonning oʻz vaqtida, toʻliq va sifatli ijro etilishini taʼminlash, Konsepsiya hamda “Yoʻl xaritasi”ni amalga oshirish va maqsadli koʻrsatkichlarga erishish yuzasidan masʼul vazirlik, idora va tashkilotlar faoliyatini samarali tashkil qilish hamda muvofiqlashtirish, masʼul rahbarlarning bajarilgan ishlar toʻgʻrisidagi hisobotlarini kengash majlislarida bir yilda kamida ikki marotaba eshitish hamda aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish choralarini koʻrish;
innovatsion rivojlanish vaziri (I.Y. Abduraxmonov) zimmasiga — Konsepsiyaning maqsadli koʻrsatkichlariga erishishni taʼminlash, ilmiy faoliyat natijadorligini oshirish, ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish va ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish asosida ilmiy mahsulotlar hajmi va innovatsion mahsulotlar turlarini kengaytirish faoliyatini muntazam ravishda muvofiqlashtirib borish;
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, masʼul vazirlik, idora va boshqa tashkilotlar rahbarlari zimmasiga — Konsepsiya va “Yoʻl xaritasi”da nazarda tutilgan tadbirlarni oʻz vaqtida, sifatli va toʻliq bajarish, ilmiy faoliyatga oid hududiy dasturlarni shakllantirish asosida tegishli hududdagi mavjud muammolarning ilmiy yechimini taʼminlashga qaratilgan ilmiy loyihalarning amalga oshirilishini taʼminlash;
Fanlar akademiyasi prezidenti (B.S. Yuldashev) zimmasiga — Fanlar akademiyasi tizimidagi ilmiy tashkilotlarning ilmiy-innovatsion faoliyatini iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy soha ehtiyojlariga toʻliq moslashtirish, yuqori samarador ilmiy ishlanmalar va texnologiyalarning soni va joriy etish koʻlamini kengaytirish yuzasidan shaxsiy javobgarlik yuklansin.
15. Fan va texnologiyalar boʻyicha respublika kengashi ikki hafta muddatda mazkur Farmonning maqsad va vazifalarini ilmiy jamoatchilik va aholi orasida keng yoritish boʻyicha 2020-yil yakuniga qadar chiqishlar va tematik telekoʻrsatuvlar tashkil etish maqsadida tegishli davlat organlari va muassasalarining Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi va boshqa ommaviy axborot vositalariga biriktirilishini taʼminlasin.
16. Mazkur Farmonning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A.N. Aripov va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining maslahatchisi A.A. Abduvaxitov zimmasiga yuklansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV
Toshkent sh.,
2020-yil 29-oktabr,
PF-6097-son
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-oktabrdagi PF-6097-son Farmoniga 1-ILOVA
Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish
1-bob. Umumiy qoidalar
Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining (keyingi oʻrinlarda — Konsepsiya) strategik maqsadi etib milliy iqtisodiyotni rivojlantirishning innovatsion va yuqori texnologik formatiga oʻtish, mamlakatimizning raqobatdosh ustunliklarini ishga solish va toʻgʻri safarbar etish, innovatsion mahsulotlar hajmini kengaytirish, jadal iqtisodiy oʻsishni taʼminlaydigan yoʻnalishlarga investitsiyalarni yoʻnaltirish, aholi turmush darajasini bir necha bor yaxshilash, ijtimoiy sohadagi dolzarb masalalarning innovatsion yondashuvga hamda ilmiy tadqiqotlar va erishilgan natijalarga asoslangan ilmiy yechimini topish, xalqaro miqyosda ilmiy hamkorlikni rivojlantirish, shuningdek “Ilm-fan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi va “Innovatsion faoliyat toʻgʻrisida”gi qonunlar ijrosini taʼminlash hisoblanadi.
Konsepsiya ilm-fan va ilmiy faoliyatni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari, vazifalari, oʻrta va uzoq muddatli istiqboldagi rivojlanish bosqichlarini belgilab beradi hamda sohaga oid maqsadli dasturlar va kompleks chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun asos boʻladi.
2-bob. Ilm-fanni rivojlantirish zarurati, uning joriy holati va mavjud muammolar
Jahon iqtisodiyotining globallashuvi va uning yangi texnologik rivojlanishga oʻtish jarayoni dunyo tovar va moliya bozorlarida, raqamli texnologiyalarni joriy etish sohasida va aholining ijtimoiy-iqtisodiy, oʻsib borayotgan muammolarini hal qilish usullarida tobora raqobatning tobora kuchayishiga olib kelmoqda. Ushbu masalalarning asosiy yechimi ilm-fan va innovatsiyalar sohasida yetakchi mamlakatlar qatoridan oʻrin olish, toʻrtinchi sanoat inqilobi davrida xalqaro raqobatbardoshlikka erishish, toʻplangan institutsional muammolarning yangi yechimlarini izlab topish, shuningdek globallashuv tufayli yuzaga kelayotgan bahsli masalalarni hal qilishdan iborat boʻlishi lozim.
Ushbu raqobat sharoitida iqtisodiyotda ustuvor yoʻnalishlar rivojini taʼminlovchi ilmiy tadqiqotlar hamda innovatsion ishlanmalarni amalga oshiruvchi ekotizimni shakllantirish eng asosiy vazifa hisoblanadi.
Shu sababdan, rivojlanayotgan mamlakatlar raqobatbardoshlikni oshirish va mustahkamlash boʻyicha yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni va global marketingni faol oʻzlashtirish, ustuvor yoʻnalishlarda oʻz ilmiy maktablarini tashkil etish, tajribali va malakali mutaxassislarni jalb etish, innovatsion salohiyatga ega istiqbolli startaplarni qoʻllab-quvvatlash, uzoq muddatli barqaror rivojlanishning moliyaviy va institutsional asoslarini yaratish uchun davlat imtiyozlaridan maqsadli foydalanish kabi choralarni koʻrmoqda.
Mamlakatimizning ilm-fan sektori 100 dan ortiq akademik va tarmoq ilmiy muassasalaridan iborat boʻlib, hozirgi kunda 65 ta ilmiy-tadqiqot instituti, 31 ta ilmiy markaz (shundan 14 ta ixtisoslashtirilgan ilmiy-amaliy markaz) va 8 ta boshqa turdagi ilmiy tashkilot faoliyat koʻrsatmoqda. Bundan tashqari, oliy taʼlim muassasalari va ularning filiallarida ham ilmiy-tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda.
Oʻzbekistonni 2030-yilga qadar global innovatsion indeks reytingida dunyoning 50 ta yetakchi davlatlari qatoriga kiritish boʻyicha ulkan maqsadga erishishda inson kapitalini rivojlantirishga qaratilgan strategik reja eʼlon qilindi. Mazkur maqsad ilm-fan sohasini zamonaviy iqtisodiyot talablariga moslashtirishdan iborat boʻlib, oʻz navbatida, ilm-fandagi tegishli huquqiy baza bilan tartibga solinadigan tub tarkibiy, tashkiliy, moliyaviy hamda kadrlar va infratuzilmaga oid islohot-oʻzgarishlarni amalga oshirishga qaratilgan.
Soʻnggi yillarda ilm-fan sohasini ustuvor rivojlantirish va davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan 20 dan ziyod normativ-huquqiy hujjat qabul qilinib, ular uzluksizlik, ochiqlik, shaffoflik va raqobat tamoyillariga asoslangan.
2017-yilda Innovatsion rivojlanish vazirligi tashkil etilgani alohida ahamiyatga ega boʻlib, yangi idora ilmiy va innovatsion faoliyatga oid jamiyat va davlat hayotini har tomonlama rivojlantirishga, mamlakatning intellektual va texnologik salohiyatini oshirishga qaratilgan yagona davlat siyosatini amalga oshirmoqda.
Fanlar akademiyasining barcha ilmiy tashkilotlarini Davlat budjeti hisobiga saqlash va ularga ilmiy loyihalarni grant asosida moliyalashtirish tizimi yoʻlga qoʻyildi.
Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 10 ta ilmiy tashkiloti Fanlar akademiyasi tizimiga qaytarilib, uning maqomi va nufuzini yuksaltirish barobarida ilm-fan sohasining jamiyatdagi mavqeyi oshirildi, yoshlarning sohaga boʻlgan fikri-munosabati ijobiy tomonga oʻzgardi.
2017 — 2021-yillarda ilmiy tashkilotlar laboratoriyalarini mustahkamlash va yangilashga 32 million AQSh dollari miqdoridagi mablagʻ ajratilishi rejalashtirildi hamda tegishli chora-tadbirlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda.
Shu bilan birga, yaqin kelajakda ilm-fan sohasida hal etilishi zarur boʻlgan quyidagi asosiy muammolar saqlanib qolmoqda:
birinchidan, iqtisodiyotning real sektori korxonalarining ilm-fanga eʼtibori yuqori emasligi. Yurtimiz olimlarining texnologik ishlanmalari va ilmiy-tadqiqotlari natijalarini amaliyotga tatbiq etishga tarmoqlar tomonidan qiziqishning pastligi mamlakat iqtisodiyotining texnologik rivojlanishiga toʻsiq boʻlmoqda va Davlat budjeti zimmasiga ogʻir yuk boʻlib tushmoqda. Bundan tashqari, aksariyat ilmiy loyihalar ilmiy tashkilotlarning tashabbuslari asosida shakllantiriladi, yaʼni davlat uchun ustuvor boʻlgan tadqiqotlar emas, balki mazkur ilmiy tashkilotlar istagan va amalga oshira oladigan aniq yakuniy natija (mahsulot) olish imkonini bermaydigan funksional vazifalar doirasidagi tadqiqotlar moliyalashtiriladi;
ikkinchidan, innovatsion infratuzilmaning alohida elementlari (innovatsion jamgʻarmalar, texnologiyalarni joriy etish markazlari, muhandislik laboratoriyalari, texnoparklar va boshqalar) oʻrtasida iqtisodiy hamkorlikning rivojlanmaganligi. Ichki hamda jahon bozorlariga bilimlar va yangi texnologiyalarni tatbiq etish ishlarini yaxshilash lozim;
uchinchidan, kichik innovatsion tadbirkorlik va ilmiy hajmdor mahsulotlar ishlab chiqarishning rivojlanmaganligi. Ilmiy tashkilotlar tomonidan innovatsion korxonalarni tashkil etish boʻyicha tajriba va koʻnikmalar toʻliq shakllanmagan;
toʻrtinchidan, ilmiy tashkilotlarda ilm-fanni tashkil qilish, ilmiy ishlar xarajatlarini prognozlashtirish va natijalarning iqtisodiy tahlilini olib borish tizimi toʻliq yoʻlga qoʻyilmaganligi. Ilmiy tashkilotlarning rahbariyati asosan ilm-fan namoyandalaridan iborat boʻlib, ular ilmiy tadqiqot natijalarini tijoratlashtirish, tashkilot resurs bazasi va infratuzilmasini yangilab borish, ishlanmalarni ragʻbatlantirish kabi sohalarda yetarli koʻnikmalarga ega emas;
beshinchidan, ilmiy salohiyatni rivojlantirishga xususiy sektorni jalb etish ishlari faol emasligi. Ilm-fanga xususiy sektor mablagʻlarini jalb qilish yangi texnologiyalar va ilmiy hajmdor mahsulotlarni yaratish hamda ishlab chiqarishga joriy etish, bozorlarda raqobatbardoshlikka erishish va uni saqlab qolishning asosiy omili;
oltinchidan, ilmiy-tadqiqot oʻtkazadigan jamoalar, akademiklar va tadqiqotchilar oʻrtacha yoshining kattaligi. Ilmiy tashkilotlarda faoliyat koʻrsatayotgan ilmiy darajali tadqiqotchilarning oʻrtacha yoshi 51 yoshni tashkil etayotganligi yoshlarni ilm-fanga jalb etish ishlarini jadallashtirish hamda ilmiy-tadqiqotlar surʼatlarini oshirishni talab etadi;
yettinchidan, aholi soniga nisbatan olimlar sonining kamligi. Hozirda bir million aholi soniga oʻrtacha 950 nafar ilmiy xodim toʻgʻri kelmoqda. Yoshlarni ilm-fanga jalb etish ishlarining sust tashkil etilganligi, fan va taʼlim tizimi oʻrtasida integratsiya darajasi past boʻlganligi, olimlar mehnatining moddiy, ijtimoiy va maʼnaviy jihatdan yetarli darajada qoʻllab-quvvatlanmaganligi buning asosiy sabablaridandir;
sakkizinchidan, ilmiy-tadqiqot natijalariga mahalliy va xorijiy patentlar olish darajasi pastligi. 2014 — 2018-yillarda Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan moliyalashtirilgan amaliy va innovatsion loyihalar natijalariga koʻra ilmiy tashkilotlar va oliy taʼlim muassasalari tomonidan jami 700 ta ixtiro patentlashtirilgan boʻlib, bunda xorijiy patentlarning ulushi 1 foizga teng. Olingan patentlarni xorijiy davlatlarda roʻyxatdan oʻtkazish ishlarini toʻgʻri va samarali tashkillashtirish zarur;
toʻqqizinchidan, intellektual faoliyat natijalarini xoʻjalik aylanmasiga kiritishning iqtisodiy va huquqiy mexanizmlari rivojlanmaganligi. Olimlar tomonidan intellektual mulk uchun olingan patentlar bozori mavjud emas. Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning intellektual faoliyat natijalarini joriy etishga boʻlgan manfaatdorligi yuqori darajada emas;
oʻninchidan, ilm-fan va ilmiy faoliyatga moliyaviy resurlarning yetarli darajada yoʻnaltirilmayotganligi. Hozirgi kunda ilm-fan va ilmiy faoliyatga yoʻnaltirilayotgan mablagʻ mamlakat yalpi ichki mahsulotining atigi 0,2 foizini tashkil qiladi va ushbu koʻrsatkich qator rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar tomonidan ilm-fanga yoʻnaltirilayotgan mablagʻlarga nisbatan kamdir;
oʻn birinchidan, ilmiy tashkilotlar va oliy taʼlim muassasalari oʻrtasidagi aloqalarning sustligi, taʼlim, fan va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasi taʼminlanmaganligi. Ilmiy tashkilotlarning ilmiy faoliyatini mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish istiqbollarini hisobga olgan holda tashkil etish payti keldi;
oʻn ikkinchidan, ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini tijoratlashtirish darajasining yuqori emasligi. Bu esa ilmiy tashkilotlar va ular tomonidan tashkil etilgan innovatsion korxonalarga investitsiya va bank krediti mablagʻlarining jalb qilish imkoniyatini bermaydi;
oʻn uchinchidan, oliy taʼlimdan keyingi taʼlim, kvota tizimi va ilmiy daraja berishda attestatsiya jarayonlari jahon tajribasi bilan uygʻunlashtirilmaganligi. Ushbu yoʻnalishlardagi byurokratik toʻsiqlar oqibatida yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlash talab darajada emas;
oʻn toʻrtinchidan, ilmiy tashkilotlarning asosan poytaxt atrofida markazlashganligi va hududlarda zamonaviy ilmiy laboratoriyalarning mavjud emasligi. Deyarli 90 foiz ilmiy-tadqiqot laboratoriyalari Toshkent shahrida shakllanganligi hududlarda ilmiy-tadqiqot faoliyatini zamon talablari darajasida amalga oshirishni chegaralab qoʻymoqda;
oʻn beshinchidan, ilmiy bazani texnologik jihatdan jihozlash darajasining yuqori emasligi. Ilm-fanni texnologik jihatdan modernizatsiya qilish, ilmiy tashkilotlar va oliy taʼlim muassasalarini zamonaviy asbob-uskunalar bilan jihozlash darajasi past, ilm-fanning texnologik bazasi holatini tahlil qilish va uni muntazam yangilab borish tizimi toʻliq shakllanmagan;
oʻn oltinchidan, ilmiy tashkilotlar oʻrtasida raqobatning rivojlanmaganligi, ularning milliy reytingi va yillik baholab borish tizimi toʻliq joriy etilmaganligi. Aksariyat ilmiy tashkilotlar fan yoʻnalishlarida monopolist sifatida faoliyat yuritadi, ilm-fan yoʻnalishlarida raqobatchi sifatida namoyon boʻla olmayapti;
oʻn yettinchidan, mustaqil ilmiy ekspertlar jamoasining shakllanmaganligi. Ilmiy loyihalar muhokamasi jarayonida mahalliy olimlar jamoasidan iborat ilmiy-texnik kengashlardagi “manfaatlar toʻqnashuvi” loyihalarga berilayotgan xulosalarning xolisligi va sifatiga salbiy taʼsir qilmoqda;
oʻn sakkizinchidan, ilm-fandagi yutuqlarning yetarli darajada targʻib qilinmasligi. Yangi texnologiyalar va mahsulotlarni sotish mumkin boʻlgan bozorlar haqida, shuningdek xususiy investorlar va kredit tashkilotlari uchun yuqori daromadga ega kapital kiritiladigan obyektlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar kam targʻib qilinadi;
oʻn toʻqqizinchidan, olimlarning jahonning nufuzli maʼlumotlar bazalarida indeksatsiyadan oʻtgan yuqori impakt faktorli jahon jurnallarida maqolalar chop etish darajasining pastligi. Hozirda WEB of Science, SCOPUS kabi maʼlumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar orasida Oʻzbekistonning yalpi ulushi 0,1 foizga yaqin. Oʻz ichiga 5 mingdan ortiq nashriyotlarning 22 ming nomdagi ilmiy jurnallarini olgan Scopus maʼlumotlar bazasi asosida SJR (ScimagoJournal&CountryRank) resursining tahlillariga koʻra, Oʻzbekiston bitta maqolaga havolalar koʻrsatkichi boʻyicha jahonning 239 davlati oʻrtasida 220-oʻrinni egallab (6,52), mamlakatimizning H-index koʻrsatkichi 86 ni tashkil etmoqda.
3-bob. Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari
Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari quyidagilardan iborat:
birinchisi, ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish;
ikkinchisi, ilm-fan va ilmiy faoliyatni moliyalashtirish tizimini takomillashtirish hamda moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalash;
uchinchisi, yuqori malakali ilmiy va muhandis kadrlar tayyorlash hamda ularni ilmiy faoliyatga yoʻnaltirish;
toʻrtinchisi, ilm-fanni rivojlantirishning zamonaviy infratuzilmasini yaratish;
beshinchisi, ilm-fan taraqqiyotiga koʻmaklashadigan zamonaviy axborot muhitini shakllantirish.
4-bob. Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini amalga oshirish mexanizmlari
1-§. Ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish
Ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish vakolatli davlat organi tomonidan ilmiy-tadqiqot dasturlarining muvofiqlashtirilishini va boshqarilishini nazarda tutadi.
Ilmiy faoliyatni tashkil etish quyidagi asosiy boshqaruv jarayonlarining hamjihatligini va izchilligini taʼminlashi zarur:
ilm-fan sohasida siyosatni belgilash — sohadagi vakolatli davlat organi tomonidan milliy ustuvor yoʻnalishlarni belgilash va ilmiy dasturlarni boshqarishni nazarda tutadi;
ehtiyojlarni aniqlash — ustuvor ilmiy yoʻnalishlar doirasida ilmiy faoliyatga oid davlat dasturlari loyihalarini saralashni nazarda tutadi. Vakolatli davlat organi tarmoq vazirliklari bilan birgalikda ilmiy faoliyatga oid dasturlar loyihalarini ishlab chiqadi;
rejalashtirish — qoʻyilgan vazifalarni amalga oshirish mexanizmlarini va kutilayotgan natijalarni muayyan koʻrsatkichlar bilan belgilashni nazarda tutadi;
moliyaviy tahlil — zarur moliyalashtirish hajmini qoʻyilgan vazifalarni hisobga olgan holda bosqichma-bosqich baholashni belgilaydi;
buyurtmalarni tahlil qilish — davlat va xoʻjalik boshqaruvi, mahalliy davlat hokimiyati organlaridan kelib tushgan talabnomalarni texnik va ilmiy ekspertizadan oʻtkazishni nazarda tutadi;
amalga oshirish (yoki moliyalashtirish) — ilmiy faoliyatga oid davlat dasturlari loyihalarining Davlat budjetidan moliyalashtirilishini nazarda tutadi;
natijalarni monitoring va tahlil qilish — ilmiy faoliyatga oid davlat dasturlarini amalga oshirishning holati va kutilgan natijalarga erishilganligi baholanadi;
natijalarga mutaxassis bahosini olish — texnik va ilmiy ekspertiza oʻtkazish orqali amalga oshiriladi. Bunda loyihalar boʻyicha oraliq natijalar ekspertizasi ham oʻtkazilishi mumkin;
tijoratlashtirish va natijalarni ishlab chiqarishga yoʻnaltirish — natijalarni iqtisodiyot tarmoqlariga va ijtimoiy sohaga joriy qilishni nazarda tutadi;
ilmiy faoliyatni boshqarish — ilm-fan va ilmiy faoliyatning vakolatli davlat organi tomonidan boshqarilishini nazarda tutadi.
Bunda, ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish borasida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:
1) jahon tajribasida loyihaviy boshqaruv oʻzining samaradorligini koʻrsatayotganini inobatga olib, ilm-fanni boshqarishda dasturiy maqsadli yondashuvni qoʻllash, yangi boshqaruv vositalarini joriy etish va ulardan foydalanish yoʻlga qoʻyiladi. Bu tashkilot ichida mablagʻlarni samarali taqsimlash, loyihani amalga oshirish jarayonini nazorat qilish hamda ichki va tashqi muhitdagi oʻzgarishlarni hisobga olgan holda uning bajarilishiga tuzatish kiritish imkonini beradi. Budjetdan moliyalashtiriladigan grant loyihalariga davlat buyurtmasi joriy qilinadi va loyihalarga tanlovlar vakolatli davlat organi tomonidan tematik tarzda muntazam oʻtkazib boriladi;
2) respublikada ilmiy sohaning holati va kelgusida rivojlanishini aniqlash uchun maqsadli koʻrsatkichlarning strategik jihatdan maqbul bazasini, ilmiy faoliyat sohasidagi chuqur, batafsil ekspert-tahlil va prognoz ishlarini tayyorlash hamda amalga oshirish boʻyicha milliy dastur ishlab chiqiladi;
3) ilmiy tashkilotlarning holati va ish faoliyatini baholash, ilm-fanni taraqqiy ettirish boʻyicha davlat siyosatini muvofiqlashtirish va strategik rivojlanishning vazifa hamda yoʻnalishlarini belgilash, ilmiy-tadqiqot sohasi rivojlanishining salbiy va ijobiy tomonlarini aniqlash uchun tizimli ravishda (har uch yilda bir marotaba) mahalliy ilmiy salohiyat, davlat ilmiy-texnik ekspertizasi va ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari xalqaro audit tashkilotlari tomonidan mustaqil fan auditidan oʻtkaziladi.
Mustaqil fan auditi oʻtkazishga bevosita vakolatli davlat organi masʼul boʻlib, audit natijalariga koʻra yangi infratuzilmalar va fan yoʻnalishlari tashkil qilinadi, mavjudlari samaradorligiga koʻra kengaytiriladi (yoki qisqartiriladi) va yangi yoʻnalishlar ustida faoliyat yuritish uchun qayta shakllantiriladi;
4) vakolatli davlat organi tomonidan yillik monitoring tizimi yoʻlga qoʻyilib, yoʻnalishlaridan kelib chiqqan holda mustaqil fan auditi natijalari bilan uygʻunlashtirilgan ilmiy tashkilotlarning milliy reyting tizimi shakllantiriladi;
5) ilmiy va texnikaviy rivojlanishning afzalliklari va nuqsonlari toʻgʻrisida xulosa chiqarishga imkon beradigan, har bir sohaning innovatsion rivojlanishidagi istiqbolli ilmiy va texnologik yoʻnalishlarini aniqlash, ilmiy, texnikaviy va sanoat-texnologik faoliyat natijalarini iqtisodiy baholash maqsadida forsayt guruhlari tashkil etiladi va forsayt tadqiqotlari oʻtkazib boriladi;
6) ustuvor qadam sifatida ilmiy tashkilot rahbari lavozimiga ilm-fan tizimini boshqarish koʻnikmasiga va iqtisodiy bilimga ega boʻlgan yosh mutaxassisni tayinlash amaliyoti kiritiladi. Ilmiy tashkilotlar rahbarlarini Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasida oʻqitish va muntazam malakasini oshirib borish tizimi joriy qilinadi. Har bir ilmiy tashkilotda ilm-fan va ilmiy faoliyat boʻyicha tashkilotning maslahatchisi lavozimi kiritilib, bu lavozimga taniqli fan namoyandalari va yetakchilaridan biri tayinlanadi. Bosh maslahatchi tashkilotning Ilmiy kengashini boshqarish vakolatiga ega boʻladi;
7) ilm-fanda oʻzini oʻzi boshqarish tizimini rivojlantirish orqali davlat va ilmiy tashkilotlar oʻrtasida ijtimoiy sheriklikni kuchaytirish hamda uning doirasida loyihalarni amalga oshirish, ilmiy yoʻnalishlarni shakllantirish va ularning samarali faoliyat yuritishini taʼminlash hamda ilmiy maktablar, fan namoyandalari va yetakchi olimlarning sohadagi masʼuliyatini oshirish maqsadida har bir fan yoʻnalishlari boʻyicha nodavlat notijorat tashkilotlari sifatida fan jamiyatlari tashkil qilinadi.
2-§. Ilm-fan va ilmiy faoliyatni moliyalashtirish tizimini takomillashtirish hamda moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalash
Ilm-fan va ilmiy faoliyatni moliyalashtirish tizimini takomillashtirish va moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalash borasida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:
1) ilm-fan sohasiga yoʻnaltiriladigan mablagʻlar bosqichma-bosqich 2022-yilgacha yalpi ichki mahsulotning 0,8 foizi miqdorigacha oshiriladi. Bunda yoʻnaltirilgan mablagʻlar mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning strategik muhim yoʻnalishlariga muvofiq ilmiy-tadqiqotlarni tashkil etish va chuqur ilm talab qiluvchi mahsulotlar yaratish boʻyicha ilm-fanga oid davlat, hududiy va xalqaro dasturlarni hamda startap loyihalarni davlat buyurtmasi tanlovlariga koʻra moliyalashtirishga, yangi ishlanmalarni tijoratlashtirish, zamonaviy fan yoʻnalishlari boʻyicha infratuzilmalarni tashkil qilish, ilmiy tashkilotlarning moddiy-texnika bazasini yangilab borish, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim (doktorantura) institutini moliyalashtirish kabi rejalashtirilgan chora-tadbirlarga yoʻnaltiriladi;
2) ilmiy loyihalarni xususiy sektor va tarmoq tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish amaliyoti kengaytiriladi. Bunda davlat buyurtmasi doirasida korxona muammolarining yechimiga qaratilgan tematik loyihalar tanlovlari tashkil qilinib, tanlov natijalariga koʻra teng sheriklikda moliyalashtirish yoʻlga qoʻyiladi. Natijada xususiy tarmoq korxonalarining ilmiy faoliyatni moliyalashtirishdagi ulushi salmoqli darajada oʻsishiga erishiladi;
3) ilmiy-innovatsion loyihalarni qoʻshimcha moliyalashtirish maqsadida xalqaro moliya institutlari, xususan Jahon bankining ilm-fanni tijoratlashtirishga ajratiladigan imtiyozli qarz mablagʻlari jalb qilinadi. Jalb qilingan mablagʻlar grant loyihalari koʻrinishida tadqiqotlarni tanlov asosida moliyalashtirishga, innovatsion korxonalar tashkil qilish orqali yangi ishlanmalarni tijoratlashtirishga, ilmiy va innovatsion faoliyat ekotizimini rivojlantirish va mamlakatda texnologiyalar transferi markazlarini tashkil qilishga yoʻnaltiriladi;
4) ilm-fan va ilmiy faoliyatga xorijiy davlatlar donor tashkilotlarining grantlari, texnik koʻmak va boshqa tashqi begʻaraz koʻmak mablagʻlarini jalb etish boʻyicha tizimli ishlar amalga oshiriladi. Shu maqsadda qator xalqaro ilmiy fondlar Oʻzbekistonda akkreditatsiyadan oʻtkaziladi;
5) innovatsion ishlanmalar va startap loyihalarni moliyalashtirishda “amalga oshmaslik xavfini” kamaytirish uchun Innovatsion rivojlanish vazirligi huzuridagi jamgʻarma mablagʻlari ishtirokida xorijiy yetakchi investitsion kompaniyalar bilan venchur fondlari tashkil qilinadi;
6) ilm-fanning istiqbolli va yangi yoʻnalishlarida (shu jumladan, raqamli texnologiyalar, sunʼiy intellekt, robototexnika, farmatsevtika, biotexnologiya, nanotexnologiyalar, energetika, muhandislik, elektronika, mexanika, mashinasozlik, genomika, astronomiya, dasturlash, sanoat dizayni, kriminalistikada) ilmiy-tadqiqot ishlari jadallashtiriladi.
Shuningdek, ilm-fanni rivojlantirish iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlari, xarajatlarning mutanosib tarkibi va xususiy sektor talabiga yoʻnaltirilgan holda amalga oshirilishi kerak. Bunda ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari uchun quyidagi xarajatlar tarkibi taʼminlanadi:
tadqiqot turlari boʻyicha: fundamental tadqiqotlar uchun ilm-fanni rivojlantirish va qoʻllab-quvvatlashga ajratilgan barcha mablagʻlarning — 15 foizi, amaliy tadqiqotlar uchun — 20 foizi, tajriba-konstruktorlik ishlanmalari uchun 65 foizi. Bunda ijtimoiy-gumanitar fanlar sohasining xususiyatidan kelib chiqib mablagʻlar taqsimotiga tegishli oʻzgartirish kiritilishi mumkin;
moliyalashtirish manbalari boʻyicha: Davlat budjeti — 45 — 50 foiz, xususiy va tadbirkorlik sohalari — 45 — 50 foiz, xorijiy investitsiyalar — 5 foiz.
Davlat buyurtmasi doirasida ustuvor tadqiqotlar hamda davlat ahamiyatiga ega dasturlar (mineral xomashyo, togʻ-kon, yoqilgʻi-energetika, suv xoʻjaligi tizimlari, seysmik va ekologik xavfsizlikni taʼminlash, tabiiy va texnogen tabiatli favqulodda holatlarning oldini olish va bartaraf etish kabilar) moliyalashtirilishi zarur.
Mazkur chora-tadbirlar bilan bir qatorda iqtisodiyotni ilmiy jihatdan qoʻllab-quvvatlashni moliyalashtirishda oʻzini oʻzi taʼminlashga erishish maqsadida xususiy sektorning ilmiy mahsulotlarga buyurtmalari mustaqil ravishda shakllantirilishi va moliyalashtirilishini ragʻbatlantirish nazarda tutiladi.
Loyihani amalga oshiruvchilar davlat manfaatlarini hisobga olgan holda samaradorlik, dolzarblilik, malaka va asbob-uskunalar bilan taʼminlanganlik mezonlari boʻyicha mamlakat ichidagi va xorijdagi ilmiy jamoalar orasidan tanlab olinadi.
Ilmiy faoliyat natijalariga fuqarolik huquqlarining vujudga kelishini va jalb etilishini tartibga soluvchi meʼyoriy-huquqiy asoslar takomillashtiriladi, ularning sanoatga joriy qilinishini taʼminlaydigan infratuzilma yaratiladi.
3-§. Yuqori malakali ilmiy va muhandis kadrlar tayyorlash hamda ularni ilmiy faoliyatga yoʻnaltirish
Yuqori malakali ilmiy va muhandis kadrlar tayyorlash hamda ularni ilmiy faoliyatga yoʻnaltirish borasida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:
1) yetakchi ilmiy tashkilotlar va universitetlarda ilmiy izlanishlarning ilgʻor darajasini taʼminlashga qodir malakali kadrlar bilan taʼminlangan yangi ilmiy-tadqiqot infratuzilmasi shakllantirib boriladi;
2) fan doktorlari (DSc) va falsafa doktorlari (PhD)ni tayyorlash doirasida ustuvor ilmiy yoʻnalishlar boʻyicha ilmiy kadrlarni maqsadli tayyorlashga oʻtiladi;
3) dotsent va professor unvonini olish tartibiga doktoranturadan keyingi orttirilgan tajriba mavjudligiga oid talablar kiritiladi;
4) davlat ilmiy tashkilotlarida yangi kadrlar siyosati joriy qilinib, asosiy eʼtibor kadrlar bilan ishlashning strategik boshqaruvini joriy etishga qaratiladi;
5) mutaxassislarni qayta tayyorlash va doimiy ravishda malakasini oshirib borish maqsadida ingliz tilini oʻrganayotgan olimlar uchun turli oʻquv kurslarini tashkil qilish, mahalliy va dunyoning yetakchi universitetlari oʻrtasida oʻqituvchilar va talabalar boʻyicha dasturlarni amalga oshirish koʻzda tutiladi;
6) Innovatsion rivojlanish va novatorlik gʻoyalarini qoʻllab- quvvatlash jamgʻarmasi va “El-yurt umidi” jamgʻarmasi mablagʻlari hisobidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda iqtidorli yosh olimlarning yetakchi xorijiy ilmiy markazlarda qisqa muddatli ilmiy stajirovkalarini tashkillashtirish, oʻqish va malaka oshirishiga koʻmaklashiladi, ularning xalqaro ilmiy-texnik konferensiyalarda va ilmiy loyihalarda ishtiroki etishlari, ilmiy ishlarining nashr etilishi taʼminlanadi;
7) tadqiqotchilar va olimlar uchun professional treninglar tashkil etiladi;
8) ilmiy darajali kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va jahon andozalariga moslashtirish choralari koʻriladi. Bunda yetakchi ilmiy tashkilotlar va universitetlarga mustaqil ilmiy darajalar berish vakolatlari kengaytirib boriladi, dissertatsiya himoyasi va attestatsiya oʻtkazish amaliyoti tubdan isloh qilinadi;
9) oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim (doktorantura) institutiga kvotalar ajratish va uni monitoring qilish tizimi toʻlaligicha vakolatli davlat organiga yuklanadi va raqamlashtiriladi;
10) davlat buyurtmasi asosida moliyalashtirilayotgan grant loyihalari doirasida qisqa muddatli ilmiy stajirovkalarga yuborish, xalqaro ilmiy anjumanlarda ishtirok etish, yangi mexanizm sifatida grant loyihalari doirasida fan nomzodi yoki falsafa doktori (PhD) va fan doktorlari (DSc) tayyorlashga buyurtma berish hamda uni moliyalashtirishga ruxsat beriladi;
11) oliy taʼlim muassasalarida bakalavriat va magistraturada tahsil olayotgan talabalarga ilmiy faoliyat olib borish uchun zarur shart-sharoitlar va ragʻbatlantirish mexanizmlari yaratiladi. Natijada oʻqishni bitirgan va ilmiy faoliyatini davom ettirishni bildirgan magistrlarning soni koʻpayadi;
12) doktorantlar bilan ishlash, ular tomonidan olib borilayotgan ishlarni nazorat (monitoring) qilish, himoyaga oʻz vaqtida chiqishini taʼminlash mexanizmlari yanada takomillashtiriladi.
4-§. Ilm-fanni rivojlantirishning zamonaviy infratuzilmasini yaratish
Ilm-fanni rivojlantirishning zamonaviy infratuzilmasini yaratish borasida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:
1) ilmiy tashkilotlar va oliy taʼlim muassasalarining ilmiy laboratoriyalari zamonaviy asbob-uskunalar bilan jihozlanadi hamda butlovchi qismlar bilan taʼminlanadi;
2) ilmiy faoliyat infratuzilmalari (ilmiy tashkilotlar va oliy taʼlim muassasalari) doirasida milliy ilmiy laboratoriyalar tarmogʻi yaratiladi;
3) ilm-fanni rivojlantirish uchun mahalliy va xorijiy olimlarga markazlarning asbob-uskunalari, tajriba-ishlab chiqarish bazalari va boshqa ilmiy resurslaridan foydalanishga keng imkon yaratilgandagina ilmiy tashkilotlar hamda muassasalar salohiyatidan toʻliq va samarali foydalanish taʼminlanadi. Buning uchun ilmiy tashkilotlar huzurida ilmiy rivojlanishning ustuvor yoʻnalishlari boʻyicha jamoaviy foydalaniladigan ilmiy laboratoriyalar hamda GLP va GMP jahon standartlariga mos uskunalar bilan jihozlangan zamonaviy laboratoriya majmualari bosqichma-bosqich tashkil etiladi;
4) nodavlat loyiha va konstruktorlik tashkilotlarini rivojlantirishga eʼtibor qaratiladi va investitsiya dasturlari doirasida qoʻllab-quvvatlanadi;
5) ilmiy tashkilotlar, universitetlar tarkibida ilmiy-innovatsion klasterlar, innovatsiya markazlari, konstruktorlik ustaxonalari, biznes akseleratorlar, startap akseleratorlari tashkil qilinadi. Hududiy markazlarda esa innovatsiya markazlari, yoshlar texnoparklari, texnologiyalar transferi markazlari, kichik ilmiy-ishlab chiqarish klasterlari hamda innovatsion poligonlar tashkil qilinadi;
6) ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish, mahsulotlar marketingi bilan shugʻullanadigan alohida kompaniyalar tashkil etilib, ilm-fanga oid dasturlar doirasida yaratilgan yangi ishlanmalar marketingini yuritish va sheriklikda tijoratlashtirish majburiyatlari yuklanadi;
7) xususiy sektor va xoʻjalik yurituvchi subyektlar, jumladan davlat boshqaruvi organlari ishtirokidagi jamgʻarmalar tashkil qilinadi hamda yangi ishlanmalarni tijoratlashtirish uchun shart-sharoitlar yaratiladi;
8) rivojlangan davlatlar tajribasidan kelib chiqib, ilmiy ekspertiza jarayonida “manfaatlar toʻqnashuvi” omillarini cheklash maqsadida ilmiy loyihalar ekspertizasiga masʼul tuzilma tashkil qilinib, muhokamalarga chet el mutaxassislarini jalb qilgan holda ekspertizaning toʻla interaktiv platforma orqali oʻtkazilishi taʼminlanadi.
5-§. Ilm-fan taraqqiyotiga koʻmaklashadigan zamonaviy axborot muhitini shakllantirish
Ilm-fan taraqqiyotiga koʻmaklashadigan zamonaviy axborot muhitini shakllantirish borasida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:
1) milliy ilmiy portalni yaratish: portal doirasida mamlakatning ilmiy salohiyatiga oid barcha maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan yagona akademik makon, ilmiy-tadqiqot loyihalarini moliyalashtirish uchun arizalarni avtomatik tarzda topshirish va roʻyxatdan oʻtkazish tizimi yaratiladi;
2) olimlar, tashkilotlar, ilmiy-texnik axborot manbalari reytinglarini joriy etish: boshqaruv qarorlarini qabul qilishda axborotning muhim rolini hisobga olgan holda ilmiy salohiyatni baholash koʻrsatkichlari joriy etiladi. Obyektiv miqdoriy koʻrsatkichlarning joriy etilishi moliyalashtirish uchun loyihalarni tanlab olish va natijada ilmiy-tadqiqot faoliyati samaradorligini oshirishga yordam beradi;
3) ilmiy va ilmiy-texnikaviy rivojlanishni prognozlash: ilmiy va texnologik rivojlanishni prognozlashning tizimli jarayoni mahalliy va jahon miqyosidagi ilmiy hajmdor mahsulotlar ishlab chiqaruvchilari tomonidan talab qilinadigan ilmiy tadqiqotlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni shakllantirish uchun zarurdir.
4) mamlakatning ilmiy-texnik salohiyatini baholash: ilm-fan sohasi holati va uni yanada rivojlantirish tendensiyalari tahlili, soʻnggi yillarda mamlakatimiz ilm-fanining sifatli va miqdoriy rivojlanishini oʻrganish, mahalliy ilmiy-texnik salohiyatning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash va tahlil qilish, ilmiy tashkilotlar va oliy taʼlim muassasalari faoliyatini hamda ilmiy infratuzilmani rivojlantirish samaradorligini tahlil qilish, ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga taʼsir qiluvchi mexanizmlarini oʻrganish, ilmiy-tadqiqot dasturlarining samaradorligi va natijadorligini baholash tizimini takomillashtirish yoʻnalishlarida ishlar amalga oshiriladi;
5-bob. Konsepsiyani amalga oshirishdan kutilayotgan natijalar
Konsepsiyaning amalga oshirilishi quyidagi natijalarga olib keladi:
ilmiy tadqiqotlar dasturlari muvofiqlashtiriladi va samarali boshqariladi, ular ustuvor ilmiy yoʻnalishlarga qayta yoʻnaltiriladi;
ilm-fanning asosiy, dasturiy-maqsadli va grant tizimida moliyalashtirilishi orqali davlat va xususiy sektor tomonidan muvozanatli moliyalashtirishga erishiladi;
Good Scientific Practice (GSP) va Good Laboratory Practice (GLP) standartlarini joriy etish amalga oshiriladi, GLP va Good Manufacturing Practice (GMP) standartlari boʻyicha xalqaro mezonlarga mos keladigan milliy ilmiy laboratoriyalarning faoliyati tashkil qilinadi;
olimlarning intellektual mulkka boʻlgan huquqlarini himoya qilish maqsadida plagiat va ilmiy gʻoyalarni oʻzlashtirish holatlari bartaraf etiladi;
ilm-fan sohasi xodimlarini moddiy ragʻbatlantirishning yangi tizimi joriy qilinadi;
respublikamizda va xorijda tadqiqot natijalari hamda ishlanmalarni patentlash faolligi oshiriladi;
ustuvor ilmiy yoʻnalishlar boʻyicha ilm-fanga oid dasturlar ishlab chiqilib, amalga oshiriladi va raqobatbardosh natijalarga erishiladi;
qoʻshma ilmiy-texnik dasturlarni amalga oshirish mexanizmlarini joriy etish, ilmiy loyihalarni birgalikda moliyalashtirish va xususiy sektorni ragʻbatlantirish mexanizmlarini yaratish orqali tadbirkorlik subyektlarining, shu jumladan milliy kompaniyalarning ilmiy-tadqiqot faoliyatidagi ishtiroki kengaytiriladi;
biznes talablariga javob beradigan ilmiy ishlar natijalarini hujjatlashtirish tizimi yaratiladi;
bozorda ilmiy-amaliy tadqiqotlar natijalari va ishlanmalar tijoratlashtiriladi;
ilmiy-tadqiqot hisobotlari xalqaro boshqaruv va ilmiy amaliyotga muvofiqlashtiriladi;
mahalliy va jahon ilmiy-texnik axborotidan foydalanuvchilar uchun samarali va qulay sharoitlar yaratiladi;
xorijiy investorlar ishtirokida ilmiy markazlar tashkil etiladi;
zamonaviy va rivojlangan ilmiy-innovatsion infratuzilmani yaratish hisobiga ilmiy yutuqlar almashinuvi kengaytiriladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-oktabrdagi PF-6097-son Farmoniga 1a-ILOVA
Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining maqsadli koʻrsatkichlari va indikatorlari
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-oktabrdagi PF-6097-son Farmoniga 2-ILOVA
Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 2020 — 2022-yillarda amalga oshirish boʻyicha
Izoh: Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi tegishli davrga moʻljallangan asosiy yoʻnalishlardan kelib chiqib, har ikki yilda Vazirlar Mahkamasi qarori bilan alohida tasdiqlanadigan “Yoʻl xarita”si orqali bosqichma-bosqich amalga oshirib boriladi.
(2-ilova Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-noyabrdagi PF-3-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 09.11.2021-y., 06/21/3/1037-son)
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-oktabrdagi PF-6097-son Farmoniga 3-ILOVA
Ilm-fan sohasi va ilmiy-tadqiqot ishlarini 2021 — 2023-yillarda moliyalashtirish hajmini kengaytirish va moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalashning
Izohlar:
* Xarajatlar qiymati joriy baholarda koʻrsatilgan boʻlib, loyiha-smeta hujjatlarining ishlab chiqilishi va tender (tanlov) savdolarining yakunlari boʻyicha ularga aniqlik kiritilishi mumkin.
** Fanlar akademiyasi, Kadastr agentligi, Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qoʻmitasi, Oʻrmon xoʻjaligi davlat qoʻmitasi ilmiy-tadqiqot muassasalarining binolari va korpuslarini rekonstruksiya qilish va kapital taʼmirlash boʻyicha – respublika budjeti mablagʻlari, ilmiy-tadqiqot muassasalarining budjetdan tashqari mablagʻlari hamda idoraviy mansubligi boʻyicha tegishli tashkilotlarning oʻz mablagʻlari hisobidan moliyalashtiriladi;
** Qishloq xoʻjaligi vazirligi, Suv xoʻjaligi vazirligi ilmiy-tadqiqot muassasalarining binolari va korpuslarini rekonstruksiya qilish va kapital taʼmirlash boʻyicha — respublika budjeti mablagʻlari, ilmiy-tadqiqot muassasalarining budjetdan tashqari mablagʻlari hamda tegishli tashkilotlarning oʻz mablagʻlari hisobidan moliyalashtiriladi;
*** ilmiy tashkilotlarning ilmiy laboratoriyalarini zamonaviy ilmiy va laboratoriya uskunalari bilan jihozlash, zarur materiallar va butlovchi qismlar bilan uzluksiz taʼminlash, yosh olimlarning yetakchi xorijiy ilmiy markazlarda qisqa muddatli ilmiy stajirovkalarini moliyalashtirish uchun — Ilm-fanni moliyalashtirish va innovatsiyalarni qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasi, Davlat budjeti mablagʻlari, xalqaro moliya institutlari, xalqaro tashkilotlari va donor-mamlakatlarning kredit va grantlari, qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan moliyalashtiriladi.
(izohning beshinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-noyabrdagi PF-3-sonli Farmoni tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 09.11.2021-y., 06/21/3/1037-son)
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-oktabrdagi PF-6097-son Farmoniga 4-ILOVA
Ilm-fan sohasi va ilmiy-tadqiqot ishlarini 2021 — 2023-yillarda moliyalashtirish hajmini kengaytirish va moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalashning maqsadli parametrlariga erishish boʻyicha
Izoh: kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish shakli oʻzgarishi, ishlab chiqilayotgan normativ-huquqiy va boshqa hujjatlar esa huquqiy munosabatlarni tartibga solish predmeti va sohasidan kelib chiqib birlashtirilishi mumkin.